Beweging en herstel na borstkanker: De rol van fysiotherapie in de revalidatie

Beweging speelt een centrale rol in de revalidatie van patiënten met borstkanker. Zowel tijdens als na de behandeling kan gerichte fysiotherapie aanzienlijke voordelen bieden, zoals verminderde vermoeidheid, herstel van bewegingsmogelijkheden, en het verbeteren van de luchtwegfunctie. Daarnaast wordt steeds vaker erkend dat oefenen ook psychosociale voordelen biedt, zoals een betere mentale toestand en verhoogde levenskwaliteit. In dit artikel bespreken we de belangrijkste principes van oncologische fysiotherapie bij borstkanker, op basis van wetenschappelijk onderzoek en richtlijnen van betrouwbare instellingen.

Inleiding

Borstkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker bij vrouwen, maar ook mannen kunnen hieraan lijden. Behandelingen zoals chemotherapie, bestraling, en operatie kunnen verschillende fysieke en mentale uitdagingen met zich meebrengen. Patiënten kunnen vermoeid raken, pijn ervaren, of functionele beperkingen oplopen. Oncologische fysiotherapie richt zich op het verminderen van deze symptomen en het bevorderen van herstel.

Onderzoeken zoals die van Juvet et al. (2017) en Tomlinson et al. (2014) tonen aan dat beweging een positief effect heeft op de lichamelijke functie en het verminderen van vermoeidheid bij borstkankerpersoon. Bovendien is er wetenschappelijk bewijs dat gericht oefenen leidt tot verbeteringen in lichaamscompositie, spierkracht, en cardiovasculaire capaciteit, zoals beschreven in de KNGF-richtlijn Oncologie 2023.

Het belang van beweging tijdens en na behandeling

Verminderen van vermoeidheid

Een van de meest voorkomende klachten bij borstkankerpatiënten is vermoeidheid, ook wel kankergerelateerde vermoeidheid genoemd. Volgens een meta-analyse van Tomlinson et al. (2014) helpt regelmatig oefenen om deze vermoeidheid te verminderen. De oefeningen hoeven niet intensief te zijn; zelfs lichte activiteiten zoals wandelen of yoga kunnen een aanzienlijk verschil maken.

Verbetering van de luchtwegfunctie

Bij borstkankerpatiënten die ondergaan zijn aan bestraling of operatie in het borstgebied, kan de luchtwegfunctie negatief worden beïnvloed. Ademhalingsoefeningen zijn dan een essentieel onderdeel van de revalidatie. Deze oefeningen bevorderen de luchtwegexpansie en verminderen het risico op complicaties zoals longontsteking. Bronnen zoals de richtlijn van de Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (2018) benadrukken het belang van gerichte ademtraining in de revalidatie van borstkankerpatiënten.

Verminderen van lymfoedeem

Lymfoedeem is een aandoening waarbij vloeistof zich ophoopt in weefsels, vaak als gevolg van de verwijdering van lymfeknopen of stralingsbehandeling. Oncologische fysiotherapie omvat technieken zoals manuele lymfedrainage, compressie met verbanden of dracht, en gerichte bewegingsoefeningen. Deze aanpak helpt bij het verminderen van symptomen en het herstel van bewegingsmogelijkheden. Hasenoehrl et al. (2020) tonen aan dat gericht oefenen een positief effect heeft op het verloop van borstkankergerelateerd lymfoedeem.

Gerichte oefeningen voor borstkankerpatiënten

Krachtoefeningen

Krachtoefeningen spelen een belangrijke rol in de revalidatie van borstkankerpatiënten. Zij bevorderen de spierkracht en -massa en helpen bij het herstel van functionele capaciteit. Onderzoeken zoals die van Sweegers et al. (2018) tonen aan dat krachtoefeningen een positief effect hebben op lichaamscompositie en spierfunctie. In de richtlijn van de KNGF (2023) wordt aangeraden om oefeningen met lichte tot middelzware intensiteit te starten, met geleidelijk toenemende belasting.

Voorbeelden van geschikte krachtoefeningen zijn: - Ligging op de rug (supinatie) met gewichten om de schouder en borstspieren te trainen - Knie-opstand (leg raise) om de buikspieren te sterkten - Armboog op de bank (arm curl) om de elleboog- en handspieren te trainen

Aerobische oefeningen

Aerobische activiteiten zoals wandelen, fietsen of zwemmen zijn essentieel voor het verbeteren van de cardiovasculaire conditie. Onderzoeken zoals die van Bergenthal et al. (2014) tonen aan dat aerobische oefeningen leiden tot verbeteringen in de lichaamsconditie en verminderen de mate van vermoeidheid. In de richtlijn van de American College of Sports Medicine (2010) wordt aangeraden om 150 minuten per week van gematigde intensiteit te bewegen, verdeeld in 30 minuten per sessie.

Bewegingsherstel en mobiliteit

Na een borstoperatie kunnen patiënten pijn en beperkte mobiliteit ervaren. Fysiotherapie omvat specifieke oefeningen om de bewegingsmogelijkheid te herstellen en de pijn te verminderen. Manuele therapie en gerichte oefeningen voor de schouder en arm kunnen bijdragen aan een sneller herstel. Bronnen zoals de richtlijn van de Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (2018) benadrukken het belang van deze aanpak.

Voorbeelden van mobiliteitsoefeningen zijn: - Schouderomwentelingen om de schoudermobiliteit te verbeteren - Armhoogtebewegingen om de bewegingsmogelijkheid van de arm te bevorderen - Torenligging met uitstrekken van de arm om de schouder en arm te strekken

Psychosociale ondersteuning bij fysiotherapie

Naast de fysieke voordelen van beweging, draagt fysiotherapie ook bij aan de psychische toestand van de patiënt. Fysiotherapeuten kunnen patiënten helpen bij het omgaan met emotionele uitdagingen zoals angst, stress, en depressie. De fysiotherapeut biedt een luisterend oor en helpt de patiënt bij het ontwikkelen van strategieën om het dagelijks leven te beheren.

In sommige gevallen wordt ook een psycholoog ingeschakeld voor verdere ondersteuning. Het combineren van fysieke en psychische revalidatie is een geïntegreerde aanpak die leidt tot een betere levenskwaliteit. De richtlijn van de Richtlijncommissie Oncologische Revalidatie (2011) benadrukt het belang van een holistische aanpak bij de revalidatie van kankerpersoon.

Richtlijnen en aanbevelingen voor fysiotherapie

Richtlijn van de KNGF (2023)

De KNGF-richtlijn Oncologie 2023 biedt een uitgebreide aanbeveling voor fysiotherapie bij borstkankerpatiënten. De richtlijn benadrukt het belang van gerichte oefeningen om de fysieke en psychische toestand te verbeteren. Daarnaast wordt er aandacht besteed aan het individualiseren van de oefeningen aan de hand van de fysieke toestand van de patiënt.

Richtlijn van de Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (2018)

In deze richtlijn wordt beschreven hoe fysiotherapie bijdraagt aan de revalidatie van borstkankerpatiënten. Het benadrukt het belang van een multidisciplinaire aanpak, waarbij fysiotherapeuten samenwerken met oncologen, verpleegkundigen en psychologen.

Richtlijn van het Kennisinstituut van de Federatie Medisch Specialisten (2023)

Deze richtlijn benadrukt de rol van beweging in de revalidatie van kankerpersoon. Het benadrukt het belang van gerichte oefeningen om de levenskwaliteit te verbeteren. Daarnaast wordt er aandacht besteed aan de veiligheid van fysiotherapie en het vermijden van blessures.

Veilig trainen en preventie van blessures

Het is belangrijk om fysiotherapie veilig en gericht te laten verlopen. Patiënten moeten worden begeleid door een ervaren fysiotherapeut die vertrouwd is met oncologische revalidatie. De intensiteit en duur van de oefeningen moeten worden afgestemd op de fysieke toestand van de patiënt. Richtlijnen zoals die van de American College of Sports Medicine (2010) bieden richtlijnen voor het veilig trainen van kankerpersoon.

Indicaties en contra-indicaties

Er zijn bepaalde situaties waarin fysiotherapie niet veilig is. Bijvoorbeeld bij het aanwezig zijn van botmetastasen of ernstige cardiovasculaire aandoeningen. In dergelijke gevallen moet er een risicobeoordeling plaatsvinden, vaak in overleg met de behandelend arts. De richtlijn van de Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (2018) geeft duidelijke richtlijnen voor het identificeren van contra-indicaties.

Conclusie

Beweging en fysiotherapie spelen een essentiële rol in de revalidatie van borstkankerpatiënten. Zowel tijdens als na de behandeling kunnen gerichte oefeningen leiden tot verbeteringen in de lichamelijke en psychische toestand. De beschikbare onderzoeken tonen aan dat beweging een positief effect heeft op de vermoeidheid, luchtwegfunctie, en het herstel van bewegingsmogelijkheden. Bovendien draagt fysiotherapie bij aan de psychische toestand en levenskwaliteit van de patiënt.

Het is belangrijk dat de oefeningen worden afgestemd op de individuele behoeften van de patiënt en dat ze worden uitgevoerd onder begeleiding van een ervaren fysiotherapeut. Richtlijnen zoals die van de KNGF en de Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen bieden waardevolle richtlijnen voor het veilig en gericht trainen van borstkankerpatiënten.

Bij het starten van een fysiotherapieprogramma dient er rekening te worden gehouden met eventuele contra-indicaties en het fysieke vermogen van de patiënt. Een multidisciplinaire aanpak, waarbij fysiotherapeuten samenwerken met oncologen, verpleegkundigen en psychologen, leidt tot het beste resultaat.

Beweging is niet alleen een middel tot herstel, maar ook een bron van kracht en hoop voor borstkankerpatiënten. Door beweging in te zetten als geïntegreerd onderdeel van de revalidatie, kunnen patiënten hun kwaliteit van leven aanzienlijk verbeteren.