Effectieve Oefeningen voor BPPD: Behandelingen, Uitvoering en Aanbevelingen

Inleiding

Benigne Paroxysmale Positieduizeligheid (BPPD) is een veelvoorkomende aandoening die zich vertoont door plotselinge, hevige draaiduizeligheid bij verandering van houding. Deze duizeligheid wordt veroorzaakt door losse oorkristalletjes in het evenwichtsorgaan van het binnenoor, die foutieve signalen naar de hersenen sturen. In Nederland is BPPD een van de meest voorkomende oorzaken van duizeligheid, vooral bij mensen van middelbare leeftijd.

De behandeling van BPPD richt zich op het herstellen van de positie van deze kristallen via specifieke repositiemanoeuvres. In dit artikel bespreken we de meest bewezen effectieve oefeningen en manieren waarop deze worden uitgevoerd. Op basis van de huidige richtlijnen en wetenschappelijke studies wordt ook duidelijk wanneer deze oefeningen het beste uitgevoerd kunnen worden, bij welke varianten van BPPD ze geschikt zijn, en of het zelf uitvoeren van deze oefeningen een aanbevolen optie is.

We richten ons hierbij op drie hoofdsoorten BPPD: de posterieure kanaal-BPPD, de horizontale kanaal-BPPD (zowel geotrope als apogeotrope variant) en de zeldzamere anterieure kanaal-BPPD. Daarnaast zullen we bekijken welke oefeningen beschikbaar zijn en wat de bewijskracht is van de verschillende behandelingen.

Behandeling van Posterieure Kanaal-BPPD

De posterieure kanaal-BPPD is de meest voorkomende vorm van BPPD en wordt meestal behaandeld met de Epley- of Semontmanoeuvre. Beide oefeningen zijn ontworpen om de losse oorkristalletjes in het binnenoor te verplaatsen, zodat ze de sensoren van het evenwichtsorgaan niet meer irriteren.

Epleymanoeuvre

De Epleymanoeuvre is een van de meest gebruikte repositiemanoeuvres. Het is een stapsgewijze oefening die uit vier hoofdbewegingen bestaat:

1. De patiënt zit op een bank of stoel met zijn hoofd naar 30° gedraaid in de richting van het betrokken oor.
2. De patiënt wordt langzaam naar achteren gedraaid, zodat hij op zijn rug ligt met zijn hoofd nog steeds 30° gedraaid.
3. Vervolgens wordt het hoofd 90° naar de andere kant gedraaid, in de richting van het onaangetaste oor.
4. De patiënt wordt zachtjes opzij gedraaid, zodat hij op zijn zij ligt, met zijn hoofd nog steeds 15° naar beneden gedraaid.
5. Tot slot wordt de patiënt op een zittende positie gebracht.

Deze oefening moet worden uitgevoerd door een zorgprofessional, zoals een fysiotherapeut of arts. Hoewel de Epleymanoeuvre effectief is, is er weinig bewijs dat het zelf uitvoeren van de oefening even effectief is. Bovendien vereist het precieze uitvoering en kennis van de zijdigheid van de aandoening.

Semontmanoeuvre

De Semontmanoeuvre is een alternatief voor de Epleymanoeuvre. Deze oefening bestaat uit snelle hoofdbewegingen en wordt ook uitgevoerd door een zorgprofessional. Het proces is vergelijkbaar met de Epleymanoeuvre, maar vereist snellere en krachtigere bewegingen.

In sommige studies is de Semontmanoeuvre even effectief gebleken als de Epleymanoeuvre, terwijl in andere studies de Epleymanoeuvre iets beter scoorde. Het is daarom aan te raden dat patiënten deze oefeningen laten uitvoeren door een deskundig professional.

Aanbeveling

Volgens de huidige richtlijnen wordt aanbevolen om de Epley- of Semontmanoeuvre uit te voeren bij posterieure kanaal-BPPD. Het is belangrijk dat deze oefeningen worden uitgevoerd door een arts of specifiek getraind persoon, zoals een fysiotherapeut. Het zelf uitvoeren van deze oefeningen wordt in principe niet aanbevolen, omdat de effectiviteit en veiligheid daarbij niet gegarandeerd zijn.

Behandeling van Horizontale Kanaal-BPPD

De horizontale kanaal-BPPD is iets minder gemeen dan de posterieure kanaal-BPPD. Er zijn twee varianten van deze vorm van BPPD: de geotrope variant en de apogeotrope variant. De behandeling van deze varianten verschilt per type.

Geotrope variant

Voor de geotrope variant van horizontale kanaal-BPPD wordt aanbevolen om de Gufoni- of barbecue-manoeuvre (Lempert) te gebruiken. Deze oefeningen zijn speciaal ontworpen om de kristalletjes in het horizontale kanaal te verplaatsen.

De Gufonimanoeuvre is een complexe oefening die uit meerdere stappen bestaat. Het begint met een snelle draai van het hoofd in de richting van het betrokken oor, gevolgd door een langzaam verleggen van de patiënt van een zittende naar een liggende positie. De oefening eindigt met een snelle draai van het hoofd naar de andere kant.

De barbecue-manoeuvre (Lempert) is vergelijkbaar met de Gufonimanoeuvre, maar vereist een iets andere uitvoering. Deze oefening wordt ook uitgevoerd door een zorgprofessional en is in veel studies even effectief gebleken als de Gufonimanoeuvre.

Apogeotrope variant

De behandeling van de apogeotrope variant van horizontale kanaal-BPPD is minder goed onderzocht. In sommige studies is een 'head-shaking' manoeuvre geïdentificeerd als een effectieve behandeling. Deze oefening bestaat uit snelle hoofdbewegingen terwijl de patiënt op zijn zij ligt.

Daarnaast zijn er ook gemodificeerde vormen van de Gufonimanoeuvre en mastoidoscillatie die effectiever lijken dan placebo. Ondanks deze vondsten is er nog steeds weinig bewijs dat deze oefeningen universeel effectief zijn.

Aanbeveling

Voor de geotrope variant van horizontale kanaal-BPPD wordt aanbevolen om de Gufoni- of barbecue-manoeuvre uit te voeren. Deze oefeningen worden door een arts of specifiek getraind persoon uitgevoerd. Voor de apogeotrope variant wordt aangeraden om verwezen te worden naar een centrum of arts met veel ervaring in de behandeling van BPPD.

Behandeling van Anterieure Kanaal-BPPD

De anterieure kanaal-BPPD is een zeer zeldzame vorm van BPPD. Er zijn vrijwel geen onderzoeken die een specifieke behandeling voor deze variant hebben getest. Dit betekent dat er geen vergelijkende studies zijn die de effectiviteit van repositiemanoeuvres voor de anterieure kanaal-BPPD kunnen bepalen.

Aanbeveling

Voor patiënten met verdenking op anterieure kanaal-BPPD wordt aangeraden om verwezen te worden naar een centrum of arts met veel ervaring in de behandeling van BPPD. Aangezien er geen bewijs is voor effectieve repositiemanoeuvres bij deze variant, is het belangrijk om een specialist raadplegen.

Het zelf uitvoeren van BPPD-oefeningen

Hoewel er verschillende repositiemanoeuvres zijn die effectief kunnen zijn, is het zelf uitvoeren van deze oefeningen niet aan te raden. De huidige richtlijnen adviseren dat deze oefeningen worden uitgevoerd door een deskundig professional, zoals een fysiotherapeut of arts.

Redenen om geen zelfbehandeling aan te raden

1. Precisie en kennis: Het is belangrijk dat de oefeningen precies worden uitgevoerd en dat de zijdigheid van de aandoening wordt bepaald. Dit vereist medische kennis en beoordeling.
2. Effectiviteit: Er is weinig bewijs dat het zelf uitvoeren van deze oefeningen even effectief is als het uitvoeren door een professional.
3. Toegankelijkheid van zorgverleners: In Nederland is het relatief makkelijk om toegang te krijgen tot zorgverleners die BPPD behandelen. Patiënten kunnen snel terecht bij een fysiotherapeut of arts zonder verwijzing.

Uitzonderingen

Er zijn uitzonderlijke gevallen waarin het zelf uitvoeren van een Epleymanoeuvre zinvol kan zijn. Dit geldt bijvoorbeeld voor patiënten die al lang bekend zijn met hun aandoening, weten welke kant wordt betrokken en getraind zijn in het uitvoeren van de Epleymanoeuvre. In deze gevallen kan een ‘thuis-Epley’ zinvol zijn, maar dit moet altijd gedaan worden op basis van klinische expertise.

De rol van fysiotherapie bij BPPD

Fysiotherapeuten en klinisch fysieke laboranten spelen een belangrijke rol in de behandeling van BPPD. Zij zijn vaak de eersten die de aandoening herkennen en de juiste repositiemanoeuvre uitvoeren. Daarnaast kan fysiotherapie ook worden ingezet om patiënten te trainen in het herkennen en voorkomen van situaties die de duizeligheid kunnen uitlokken.

Manuele therapie en tinnitus

Hoewel tinnitus niet direct gerelateerd is aan BPPD, kan manuele therapie bijdragen aan het verminderen van stress en spierstijfheid in het nek- en schoudergebied, wat op zijn beurt kan leiden tot een verminderde intensiteit van tinnitus. Fysiotherapeuten kunnen hartcoherentie-oefeningen gebruiken om stress te verminderen en de lichaamshouding te verbeteren.

Psychosomatische fysiotherapie

Psychosomatische fysiotherapeuten kunnen patiënten helpen bij het herkennen van stresssignalen en het ontwikkelen van technieken om deze te beheersen. Dit kan van groot belang zijn voor patiënten met BPPD, omdat stress een van de mogelijke triggers kan zijn voor een aanval.

Kwaliteit van leven en uitkomstmaten

In de behandeling van BPPD wordt vaak gekeken naar het verdwijnen van symptomen en de conversie naar een negatieve Dix-Hallpike-test. Dit zijn twee belangrijke uitkomstmaten die de effectiviteit van de behandeling aangeven.

Kwaliteit van leven

Tot nu toe is er weinig onderzoek naar de invloed van BPPD-behandelingen op de kwaliteit van leven. Geen enkele studie heeft deze uitkomstmaat expliciet meegenomen. Dit betekent dat er geen duidelijke gegevens zijn over hoe repositiemanoeuvres de levenskwaliteit van patiënten verbeteren. Dit is een belangrijk onderzoeksgebied dat verdere aandacht verdient.

Samenvatting van de literatuur

Het ideale onderzoek ontwerp voor de beoordeling van repositiemanoeuvres bij BPPD is een gerandomiseerde controleproef (RCT). In dergelijke studies wordt de effectiviteit van een repositiemanoeuvre vergeleken met geen behandeling, placebo of een andere repositiemanoeuvre.

In de huidige literatuur zijn er zes systematische reviews en tien RCT’s beschikbaar. De meeste studies rapporteren het verdwijnen van symptomen en de conversie naar een negatieve Dix-Hallpike-test als uitkomstmaten. Geen enkele studie heeft kwaliteit van leven als uitkomstmaat meegenomen.

De bewijskracht voor de effectiviteit van repositiemanoeuvres is het hoogst voor de Epley- en Semontmanoeuvre bij posterieure kanaal-BPPD. Voor horizontale kanaal-BPPD is de bewijskracht iets lager, maar de Gufoni- en barbecue-manoeuvre zijn nog steeds de meest aanbevolen opties. Voor anterieure kanaal-BPPD is er vrijwel geen wetenschappelijk bewijs beschikbaar.

Conclusie

Benigne Paroxysmale Positieduizeligheid (BPPD) is een aandoening die snel kan worden behandeld met repositiemanoeuvres. De keuze van de juiste oefening hangt af van het type BPPD: posterieure, horizontale of anterieure kanaal-BPPD. Voor de meeste patiënten zijn de Epley- en Semontmanoeuvre de meest effectieve opties bij posterieure kanaal-BPPD, terwijl de Gufoni- en barbecue-manoeuvre worden aanbevolen voor de geotrope variant van horizontale kanaal-BPPD.

Het is belangrijk dat deze oefeningen worden uitgevoerd door een deskundig professional. Het zelf uitvoeren van deze oefeningen wordt in principe niet aanbevolen, omdat de effectiviteit en veiligheid daarbij niet gegarandeerd zijn. In uitzonderlijke gevallen kan een ‘thuis-Epley’ zinvol zijn, maar dit moet altijd gedaan worden op basis van klinische expertise.

Fysiotherapeuten en klinisch fysieke laboranten spelen een belangrijke rol in de behandeling van BPPD. Zij kunnen niet alleen repositiemanoeuvres uitvoeren, maar ook patiënten trainen in het herkennen en voorkomen van duizeligheid. Daarnaast kan psychosomatische fysiotherapie helpen bij het beheersen van stress, wat een mogelijke trigger voor BPPD kan zijn.

De huidige literatuur geeft duidelijk aan dat repositiemanoeuvres een effectieve behandeling zijn voor BPPD. Echter, er zijn nog steeds kennisgaten, vooral wat betreft de effectiviteit van deze oefeningen op de kwaliteit van leven. Verder onderzoek is nodig om deze kwesties te verduidelijken en om de behandeling van BPPD nog beter aan te passen aan de individuele behoeften van patiënten.

Bronnen

1. Zhang, 2017
2. Gupta, A. K., Sharma, K. G., & Sharma, P. (2019)
3. Haynes, D. S., Resser, J. R., Labadie, R. F., Girasole, C. R., Kovach, B. T., Scheker, L. E., & Walker, D. C. (2002)
4. Helminski, J. O., Zee, D. S., Janssen, I., & Hain, T. C. (2010)
5. Hilton, M. P., & Pinder, D. K. (2014)
6. Huebner, A. C., Lytle, S. R., Doettl, S. M., Plyler, P. N., & Thelin, J. T. (2013)
7. Jung, J. Y., & Kim, S. H. (2016)