Het Nederlands is een rijke en complexe taal, waarin stijlfouten en formuleringsfouten vaak voorkomen, zelfs bij ervaren schrijvers. Een van de bekendere en vaak voorkomende fouten is de dat-als-constructie. Deze constructie ontstaat wanneer het voegwoord ‘dat’ direct wordt gevolgd door het voegwoord ‘als’ of een vergelijkbare constructie zoals ‘wanneer’, ‘indien’, of ‘omdat’. Het resultaat is een zin die grammaticaal onjuist is en vaak leesbaarheid verlies oplevert.
In dit artikel bespreken we de herkenning van de dat-als-constructie, de reden waarom ze fout zijn, en geven we praktische verbeteringen met bijpassende oefeningen om het probleem te voorkomen. Aan het einde van dit artikel zult je niet alleen de dat-als-constructie herkennen, maar ook weten hoe je deze correct kunt verbeteren.
Wat is de dat-als-constructie?
De dat-als-constructie is een formuleringsfout die ontstaat wanneer ‘dat’ direct wordt gevolgd door ‘als’, ‘wanneer’, ‘indien’ of ‘omdat’ in een zin. Deze zinnen hebben de volgende structuur:
[Hoofdzin] + dat + als/wanneer/… + bijzin
De fout ligt in de structuur: ‘dat’ introduceert een bijzin, maar binnen deze bijzin begint direct een tweede bijzin, die ingeleid wordt door ‘als’ of een soortgelijk woord. Dit leidt tot een verwarde zinstructuur en een grammaticale onjuistheid.
Voorbeelden van een foute dat-als-constructie:
- Ik denk dat als de regels niet worden nageleefd, er sancties volgen.
- De schoolleiding heeft besloten dat wanneer leerlingen staken, ze de gemiste lessen moeten inhalen.
- Uit onderzoek blijkt dat als werknemers meer dan drie dagen thuiswerken, hun betrokkenheid daalt.
In deze zinnen komt de als-bijzin direct na de dat-bijzin. Dit is niet grammaticaal correct, omdat ‘dat’ een bijzin introducidt en binnen deze bijzin mag geen nieuwe bijzin beginnen zonder dat deze eerst wordt afgerond.
Waarom is de dat-als-constructie fout?
De dat-als-constructie wordt als fout beschouwd vanwege de verkeerde zinstructuur. In het Nederlands is het verplicht om bijzinnen correct te nestelen. Dat wil zeggen: een bijzin mag pas beginnen nadat de vorige bijzin is afgerond.
Correcte zinstructuur:
[Hoofdzin] + dat + [volledige bijzin] + als + [bijzin]
Foute zinstructuur:
[Hoofdzin] + dat + als + [bijzin]
Het probleem is dat ‘als’ een nieuwe bijzin introduceert binnen een reeds bestaande bijzin, die door ‘dat’ is begonnen. Dit leidt tot een verwarde en onnatuurlijke zin die niet goed leesbaar is.
Hoe herken je de dat-als-constructie?
De herkenning van de dat-als-constructie is relatief eenvoudig als je let op de volgende kenmerken:
- ‘Dat’ en ‘als’ staan direct na elkaar in een zin.
- De zin bevat een hoofdzin, gevolgd door een bijzin die door ‘dat’ wordt ingeleid.
- Binnen die bijzin begint direct een tweede bijzin met ‘als’, ‘wanneer’, ‘indien’ of ‘omdat’.
Oefening: Herken de dat-als-constructie
Bekijk de volgende zinnen en bepaal of het om een foute dat-als-constructie gaat:
- Hij denkt dat als de regels worden genegeerd, er maatregelen volgen.
- De docent stelde vast dat wanneer leerlingen niet studeerden, hun cijfers daalden.
- Ze stelde voor dat indien er geen oplossing komt, de school moet sluiten.
- Hij beweert dat als de regering niets doet, de situatie zal verergen.
Antwoorden: 1. Fout – ‘dat’ en ‘als’ staan direct na elkaar, zonder dat de ‘als’-bijzin eerst is afgerond. 2. Fout – ‘dat’ en ‘wanneer’ volgen direct op elkaar. 3. Fout – ‘dat’ en ‘indien’ staan na elkaar. 4. Fout – ‘dat’ en ‘als’ volgen na elkaar.
Hoe verbeter je de dat-als-constructie?
Er zijn twee manieren om de dat-als-constructie te verbeteren:
- De ‘als’-bijzin verplaatsen naar het einde van de zin.
- De ‘dat’-bijzin eerst afmaken, voordat de ‘als’-bijzin begint.
Voorbeeld van verbetering:
Fout:
Ik denk dat als de regels niet worden nageleefd, er sancties volgen.
Correct:
Ik denk dat er sancties volgen, als de regels niet worden nageleefd.
In deze correctie wordt de ‘als’-bijzin verplaatst naar het einde van de zin en begint de ‘dat’-bijzin eerst. Dit leidt tot een natuurlijke en grammaticaal correcte zin.
Oefeningen voor de dat-als-constructie
Oefening 1: Herken en verbeter de fout
Zin: De docent merkte op dat als de leerlingen niet luisterden, hij de les moest herhalen.
Fout: De zin bevat een dat-als-constructie, want ‘dat’ en ‘als’ staan direct na elkaar.
Correcte zin: De docent merkte op dat hij de les moest herhalen, als de leerlingen niet luisterden.
Oefening 2: Zet de zin om naar een correcte vorm
Foutieve zin: Ze stelde vast dat wanneer er geen oplossing komt, de school moet sluiten.
Correcte zin: Ze stelde vast dat de school moet sluiten, wanneer er geen oplossing komt.
Oefening 3: Herken de fout
Zin: De aannemer had besteld de verkeerde kozijnen, dat hem op een flinke kostenpost kwam te staan.
Fout: De zin bevat geen dat-als-constructie, maar een verkeerd gebruik van ‘dat’ als bijwoord. De juiste zin zou zijn: De aannemer had de verkeerde kozijnen besteld, waardoor hij op een flinke kostenpost kwam te staan.
Waarom is het belangrijk om de dat-als-constructie te herkennen?
Het herkennen en verbeteren van de dat-als-constructie is belangrijk voor verschillende redenen:
- Leesbaarheid: Zinnen met de dat-als-constructie zijn vaak moeilijker te lezen en begrijpen.
- Professionele communicatie: In schriftelijke communicatie, zoals rapporten, essays of officiële teksten, is het gebruik van correcte zinstructuur essentieel.
- Examenresultaten: In het onderwijs, vooral in vakken zoals Nederlands of taal en stijl, worden fouten zoals de dat-als-constructie bestraft.
- Voorbeeldfunctie: Door correct te formuleren, leert je beter hoe taal werkt en hoe je je ideeën duidelijk kunt overbrengen.
Extra oefeningen en tips
Oefening 4: Zet de volgende zinnen om in een correcte vorm
Hij dacht dat als de regering niets doet, de situatie zal verergen.
- Correct: Hij dacht dat de situatie zal verergen, als de regering niets doet.
De schoolleiding heeft besloten dat wanneer leerlingen staken, ze de gemiste lessen moeten inhalen.
- Correct: De schoolleiding heeft besloten dat leerlingen de gemiste lessen moeten inhalen, wanneer zij staken.
Uit onderzoek blijkt dat als werknemers meer dan drie dagen thuiswerken, hun betrokkenheid daalt.
- Correct: Uit onderzoek blijkt dat de betrokkenheid van werknemers daalt, als zij meer dan drie dagen thuiswerken.
Ze stelde voor dat indien er geen oplossing komt, de school moet sluiten.
- Correct: Ze stelde voor dat de school moet sluiten, indien er geen oplossing komt.
Conclusie
De dat-als-constructie is een veelvoorkomende formuleringsfout in het Nederlands. Ze ontstaat wanneer ‘dat’ direct wordt gevolgd door ‘als’, ‘wanneer’, ‘indien’ of ‘omdat’ in een zin. Deze constructie is grammaticaal onjuist, omdat een bijzin mag pas beginnen nadat de vorige bijzin is afgerond.
Door de ‘als’-bijzin te verplaatsen naar het einde van de zin en de ‘dat’-bijzin eerst af te ronden, kun je de zinstructuren correct maken. Dit leidt tot natuurlijke, duidelijke en leesbare teksten.
Met oefening en bewustwording van deze fout, kun je je schrijfvaardigheid verbeteren en beter overtuigend communiceren. Zowel in het onderwijs als in het professionele leven is correcte taalgebruik essentieel. Door de dat-als-constructie te herkennen en te verbeteren, leert je niet alleen beter formuleren, maar ook hoe taal structureel werkt.