Inleiding
In het Nederlands is het gebruik van woorden en zinsbouw van groot belang om duidelijkheid en kracht in de communicatie te behouden. Echter, zelfs ervaren schrijvers en sprekers kunnen stijlfouten maken zonder het er bewust van te zijn. Twee van de meest voorkomende fouten zijn pleonasme en tautologie, waarbij woorden of zinnen overbodig of herhalend worden gebruikt. Deze fouten kunnen de betekenis van een zin verzwakken en de leesbaarheid verminderen.
In deze gids leggen we uit wat een pleonasme en tautologie zijn, geven we duidelijke voorbeelden, en behandelen we een aantal oefeningen om deze stijlfouten te herkennen en te verbeteren. Het doel is om je te helpen schrijven en spreken met meer precisie, kracht en duidelijkheid.
Wat is een pleonasme?
Een pleonasme ontstaat wanneer een eigenschap of kenmerk van een woord extra wordt vermeld, terwijl die eigenschap al impliciet in het woord zit. Bijvoorbeeld: “een ronde bal” is een pleonasme, omdat een bal van nature rond is. De toevoeging “ronde” is dus overbodig.
Voorbeelden van pleonasmen
De ronde bal rolde over de grond.
Het woord ronde is overbodig, omdat een bal van zichzelf rond is.De Bitcoin-koers was flink omhoog gestegen.
Het woord omhoog is overbodig, omdat iets dat stijgt, automatisch omhoog gaat.Een zachte wind blies door het bos.
Het woord zachte is overbodig, omdat wind van zichzelf altijd zacht is — tenzij het een storm is.
Wanneer zijn pleonasmen terecht?
Hoewel pleonasmen vaak stijlfouten zijn, zijn er gevallen waarin het gebruik wenselijk of zelfs versterkend kan zijn. Bijvoorbeeld:
Een mooie, ronde cirkel.
Als er veel lelijke cirkels zijn getekend, is het mogelijk om een keurige cirkel extra te benadrukken met “ronde” en “mooie”.Een heldere, heldere dag.
In poëtische of versterkende contexten kan het herhalen van een kenmerk de emotie van de zin versterken.
Wat is een tautologie?
Een tautologie ontstaat wanneer twee woorden of zinnen dezelfde betekenis uitdrukken. Dit betekent dat je hetzelfde idee tweemaal zegt, waardoor het overbodig en soms ook verwarrend kan worden.
Voorbeelden van tautologieën
Tot onze spijt moeten wij u meedelen dat de geplande excursie helaas niet door kan gaan.
De woorden tot onze spijt en helaas drukken hetzelfde uit.Wij zullen uw klacht in behandeling nemen, maar kunnen echter niet garanderen dat dit u voordeel oplevert.
Echter en maar hebben dezelfde functie in deze zin.Ik denk dat hij vermoedelijk wel zal slagen.
Denk en vermoedelijk drukken hetzelfde idee uit.
Wanneer zijn tautologieën terecht?
Net als pleonasmen, zijn tautologieën niet altijd fout. In sommige gevallen kunnen ze versterkend werken. Bijvoorbeeld:
Na lang wikken en wegen hebben we een besluit genomen.
De herhaling van wikkelen en wegen benadrukt het moeilijke proces van beslissingsvorming.Ik ben volledig volledig met de keuze.
In een emotionele context kan herhaling kracht bijbrengen aan een zin.
Onjuiste herhaling
Naast pleonasme en tautologie kan ook onjuiste herhaling voorkomen. Dit gebeurt wanneer woorden of zinnen herhaald worden zonder een duidelijke reden. Dit kan leiden tot een verlies aan duidelijkheid en kan de lezer verwarren.
Voorbeeld van onjuiste herhaling
Hij zegt iets belangrijks.
Zegt iets belangrijks is overbodig, omdat belangrijks al duidelijk maakt dat het iets belangrijk is.Volgens de artsen is hij niet meer in doodsgevaar.
Niet meer in doodsgevaar is overbodig, omdat niet meer in al duidelijk maakt dat het gevaar is verdwenen.
Oefeningen: pleonasme, tautologie en onjuiste herhaling
Om beter te worden in het herkennen en verbeteren van deze stijlfouten, is oefening essentieel. Hieronder vind je een aantal oefeningen die je helpen het verschil te zien tussen correct en incorrect gebruik van pleonasme en tautologie.
Oefening 1: Herken pleonasmen
Opgave: Herken de pleonasmen in de volgende zinnen en vermeld welke woorden overbodig zijn.
De vlakke, gladde Reewijkse plas was het prachtig schaatsen.
- Pleonasme: “vlakke” en “gladde” zijn overbodig.
Waarom, waarom, waarom moest dat toch gebeuren?
- Pleonasme: Het woord waarom wordt meerdere keren herhaald zonder reden.
Hij kende zijn tegenstander van haver tot gort.
- Pleonasme: Geen echte pleonasme, maar de zin is versterkend door herhaling.
Oefening 2: Herken tautologieën
Opgave: Herken de tautologieën in de volgende zinnen.
Ik ben vermoedelijk vermoedelijk met de keuze.
- Tautologie: Het woord vermoedelijk wordt dubbel gebruikt.
De twintiger jaren worden ook wel de Roaring Twenties genoemd.
- Tautologie: Geen tautologie, maar een verduidelijking.
Wij hebben nog genoeg zout voorradig.
- Tautologie: Nog genoeg en voorradig drukken hetzelfde uit.
Oefening 3: Verbeter de zinnen
Opgave: Verbeter de volgende zinnen zodat pleonasmen en tautologieën worden weggelaten.
Tot onze spijt moeten wij u meedelen dat de geplande excursie helaas niet door kan gaan.
Verbetering: We moeten u helaas meedelen dat de geplande excursie niet door kan gaan.Wij zullen uw klacht in behandeling nemen, maar kunnen echter niet garanderen dat dit u voordeel oplevert.
Verbetering: Wij zullen uw klacht behandelen, maar kunnen niet garanderen dat dit u voordeel oplevert.Ik denk dat hij vermoedelijk wel zal slagen.
Verbetering: Ik denk dat hij wel zal slagen.
Oefening 4: Herken en verbeter overbodige woorden
Opgave: Herken de overbodige woorden in de volgende zinnen.
Hij moest zich eerst nog even omkleden.
Overbodig: “nog even” is niet nodig.Het gaat erin als een honderd euro in.
Overbodig: “honderd euro in” is verduidelijking, maar overbodig.De duurste schoenen die ze had.
Overbodig: De duurste is al duidelijk.
Oefening 5: Oefening met vergelijkingen
Opgave: Vul de volgende vergelijkingen aan.
Zo zwart als de …
Antwoord: zo zwart als de nacht.Zo vlug als een …
Antwoord: zo vlug als een hond.Zo zeker als een …
Antwoord: zo zeker als een koe.Zo slap als een …
Antwoord: zo slap als een doek.Zo bang als een …
Antwoord: zo bang als een hond.Zo hard als een …
Antwoord: zo hard als een stier.Zo nijdig als een …
Antwoord: zo nijdig als een kat.Beven als een …
Antwoord: beven als een blad.Lachen als een …
Antwoord: lachen als een varken.Geld hebben als een …
Antwoord: geld hebben als een bankier.
Oefening 6: Klimaxvormen
Opgave: Sleep de woorden in een volgorde die een klimax vormt.
Één ei is geen ei, twee ei is een half ei, drie ei is een paasei.
Klimax: één ei is geen ei, twee ei is een half ei, drie ei is een paasei.Zorgelijk, gevaarlijk, hopeloos.
Klimax: zorgelijk, gevaarlijk, hopeloos.Ontroerend, ziekelijk, tragisch.
Klimax: ontroerend, ziekelijk, tragisch.Verouderd, oud, aftands.
Klimax: verouderd, oud, aftands.Bezig zijn, hard werken, zwoegen.
Klimax: bezig zijn, hard werken, zwoegen.
Oefening 7: Woordspelingen
Opgave: Geef een alternatief voor de volgende woordspelingen of barbarismen.
Hij is daar een beduidend persoon.
Verbetering: Hij is daar een belangrijk persoon.Als regel is hij op tijd.
Verbetering: In de regel is hij op tijd.Ik zal dat middel eerst uitproberen.
Verbetering: Ik zal dat middel eerst testen.Je kunt daar als technicus direct beginnen.
Verbetering: Je kunt daar als ingenieur direct beginnen.Volgens de artsen is hij niet meer in doodsgevaar.
Verbetering: Volgens de artsen is hij niet meer in levensgevaar.
Oefening 8: Actieve vs. passieve zinnen
Opgave: Verander de volgende zinnen van passief naar actief.
Over tien dagen worden de gesprekken tussen Nederland en België over de Westerschelde hervat.
Actief: Over tien dagen hervatten Nederland en België hun gesprekken over de Westerschelde.De klacht is in behandeling genomen.
Actief: Ze nemen de klacht in behandeling.Het project is succesvol afgerond.
Actief: Ze hebben het project succesvol afgerond.
Conclusie
Het herkennen en verbeteren van pleonasmen en tautologieën is essentieel voor helder en krachtig Nederlands. Deze stijlfouten kunnen de betekenis van een zin verzwakken en de leesbaarheid verminderen. Door oefening en bewustwording kun je deze fouten voorkomen en je communicatie verbeteren.
Een goed gebruik van taal vereist niet alleen kennis van de regels, maar ook van de context en de stijl. Soms zijn pleonasmen en tautologieën juist versterkend, vooral in poëtische of emotionele contexten. Het is daarom belangrijk om te weten wanneer het gebruik terecht is en wanneer het overbodig is.
Met behulp van de oefeningen die in deze gids zijn opgenomen, kun je stap voor stap leren herkennen en verbeteren van deze stijlfouten. Zo bouw je niet alleen je taalvaardigheid op, maar ook je zelfvertrouwen in het schrijven en spreken.