Introductie
Functionele oefeningen spelen een centrale rol in de begeleiding van mensen met Multiple Sclerose (MS). Deze oefeningen zijn ontworpen om de dagelijkse activiteiten gemakkelijker te maken en tegelijk het inspanningsvermogen, balans en zelfstandigheid te verbeteren. In de context van MS, waar loopproblemen en vermoeidheid vaak voorkomen, zijn gerichte interventies zoals Pilates, balanstraining, krachttraining en ademhalingsoefeningen van groot belang. In dit artikel bespreken we de wetenschappelijke basis en de praktische toepassing van functionele oefeningen bij MS, aangevuld met voorbeelden uit de zorgpraktijk van Fysio-Z en MS-Zorg Nederland.
Wat zijn functionele oefeningen?
Functionele oefeningen zijn bewegingen die gericht zijn op de verbetering van de bewegingsfunctionaliteit in het dagelijks leven. In tegenstelling tot traditionele oefeningen die vaak alleen gericht zijn op het versterken van een bepaalde spiergroep, zijn functionele oefeningen bedoeld om bewegingspatronen te trainen die relevant zijn voor het uitvoeren van alledaagse taken, zoals opstaan uit een stoel, lopen of traplopen.
Bij MS-patiënten wordt vaak gebruikgemaakt van functionele oefeningen om de motorische vermogens te bewaren of verbeteren. In de praktijk van fysiotherapeuten zoals Ingrid Hendrikse van Fysio-Z, worden functionele oefeningen vaak gecombineerd met krachttraining en ademhalingsoefeningen om zowel de fysieke als mentale belasting te verminderen.
Het belang van functionele oefeningen bij MS
MS is een ziekte van het zenuwstelsel waarbij het myelinschild van de zenuwvezels beschadigd raakt, wat leidt tot verstoringen in de zenuwtransmissie. Deze schade kan zich manifesteren in een breed spectrum aan klachten, waaronder spierzwakte, balansproblemen, vermoeidheid en loopproblemen.
Functionele oefeningen kunnen op meerdere vlakken een positief effect hebben:
- Behoud en verbetering van kracht en uithoudingsvermogen
- Verbetering van de balans en verminderen van valrisico's
- Verlichting van vermoeidheid door een gestructureerd trainingsprogramma
- Verhoging van de zelfstandigheid in het dagelijks leven
In de zorg voor MS-patiënten wordt vaak gebruikgemaakt van multidisciplinaire benaderingen, waarin fysiotherapie een kernfunctie speelt. Samenwerking met andere zorgverleners zoals ergotherapeuten, diëtisten en podotheapeuten is essentieel voor een geïntegreerde zorgaanpak.
Wetenschappelijke onderbouw voor functionele oefeningen bij MS
1. Krachttraining en balanstraining
Meerdere studies hebben aangetoond dat krachttraining positief uitwerkt op de functie van spieren en het inspanningsvermogen bij MS-patiënten. In een onderzoek van Kjølhede uit 2015 (1), werd een programma met 48 weken van gecontroleerde krachttraining uitgevoerd. De resultaten toonden een significante verbetering van de neuromusculaire functie van de knieextensoren en -flexoren, wat zich vertaalde in een verbetering van de functionele capaciteit. Deze verbetering bleef zelfs na 24 weken van zelfstandige bewegingsactiviteiten behouden.
Bij Moradi (2) werd een krachttrainingprogramma van 8 weken uitgevoerd, waarbij verbetering van ambulatoire functie, spierkracht en de EDSS (Expanded Disability Status Scale) werd gemeten. Ook hier werden significante verbeteringen gemeten in de functie van de benen, zoals lopen en opstaan uit een stoel, zonder dat er negatieve bijwerkingen waren.
2. Balanstraining
Balanstraining is een belangrijk onderdeel van functionele oefeningen bij MS, gezien het belang van balans in het voorkomen van vallen. In een onderzoek van Carling (2017) (3) werd een balanstrainingprogramma van 7 weken gevolgd, waarbij verbeteringen werden gemeten in de Berg Balance Scale en de MS Walking Scale. De effectgroottes waren groot en de training had ook een positief effect op het zelfvertrouwen bij lopen.
In het onderzoek van Manca (2017) (4) werd contralaterale krachttraining (CST) geëvalueerd. De training leidde tot verbeteringen in de spierenduratie en de mobiliteit, zoals gemeten met de 2- en 6-minuten lopentest. Ook hier is de balans een centraal aspect.
3. Pilates
Pilates is een bewegingsvorm die zich richt op het versterken van het centrale zenuwstelsel en de core-stabiliteit. In een onderzoek van Kalron (2017) (5) werd een 12- weken Pilatesprogramma gevolgd, wat leidde tot verbeteringen in balans, lopen en vermoeidheid. De patiënten rapporteerden ook een vermindering van de subjectieve impact van MS op hun lopen.
Ingrid Hendrikse van Fysio-Z maakt ook gebruik van Pilates in de begeleiding van MS-patiënten. Hierbij wordt gelet op de functionele bewegingspatronen en het verminderen van pijnklachten.
4. Treadmilltraining
Treadmilltraining is een veelvoorkomende interventie bij MS-patiënten. In een onderzoek van Swinnen (2012) (6) werd treadmilltraining vergeleken met robot-assistente treadmilltraining. Beide methoden leidden tot verbeteringen in de loopsnelheid, inspanningsvermogen en de EDSS. De resultaten suggereren dat treadmilltraining een effectieve interventie kan zijn, zowel voor het verbeteren van de loopvaardigheid als voor het behoud van fysieke functie.
5. Combinatie van krachttraining en aerobische training
Een combinatie van krachttraining en aerobische training is ook effectief bij MS. In een onderzoek van Pau (2018) (7) werd een programma van 6 maanden met kracht- en aerobische training gevolgd. Hierbij werd een verbetering gemeten in de staplengte, loopsnelheid en cadentie, zonder dat de dynamische ROM van de heup, knie en enkel significant veranderde. De combinatie leidde echter wel tot een positief effect op de loopfunctionaliteit.
Praktijkgerichte benadering van functionele oefeningen
1. Functionele training in de praktijk
In de praktijk van fysiotherapeuten zoals Ingrid Hendrikse van Fysio-Z, wordt functionele training vaak gecombineerd met ademhalingsoefeningen en ontspanning. Deze aanpak helpt niet alleen om de spierkracht en balans te verbeteren, maar ook om stress en vermoeidheid te verminderen. De training vindt meestal plaats in een speciale trainingsruimte, maar er is ook de mogelijkheid om te trainen in het water of thuis.
Een voorbeeld van een functionele oefening is het trainen van het opstaan uit een stoel. Deze oefening helpt bij het behoud van de benenkracht en het ontwikkelen van een stabiele bewegingspatroon. Hierbij wordt gelet op de positie van de rug, het gebruik van de heupextensoren en de coördinatie van de benen.
2. Balanstraining in de praktijk
Balanstraining kan uitgevoerd worden met en zonder apparatuur. In de praktijk worden vaak oefeningen uitgevoerd op een instabiele ondergrond, zoals een bal of een zachte mat. Deze oefeningen helpen om de proprioceptie te verbeteren en het balansvermogen te versterken.
Een veelgebruikte balansoefening is de ‘Flamingo Stand’, waarbij de patiënt op één been staat. Dit helpt bij het ontwikkelen van de stabiliteit van de enkel en het ondersteunen van de lichaamsbalans.
3. Krachttraining in de praktijk
Krachttraining wordt vaak uitgevoerd met lichte gewichten of eigen lichaamsgewicht. De focus ligt op het trainen van de belangrijkste spiergroepen die betrokken zijn bij het lopen, zoals de heupextensoren, de quadriceps en de hamstrings.
In de praktijk wordt vaak gebruikgemaakt van een progressieve krachttraining, waarbij de belasting langzaam wordt verhoogd. Dit helpt om de spierkracht te verbeteren zonder dat er sprake is van overbelasting of blessures.
4. Pilates in de praktijk
Pilates wordt vaak gebruikt om de core-stabiliteit te verbeteren en de spiercoördinatie te versterken. In de praktijk wordt Pilates aangepast aan de mogelijkheden van de patiënt, zodat het veilig en effectief kan worden uitgevoerd.
Een typische Pilatesoefening is de ‘Hundred’, waarbij de patiënt op haar rug ligt en de benen recht in de lucht houdt, terwijl ze langzaam ademt. Deze oefening helpt bij het versterken van de buikspieren en het verbeteren van de ademhaling.
Multidisciplinaire samenwerking in de MS-zorg
In de praktijk van MS-zorg Nederland is samenwerking tussen verschillende zorgverleners een essentieel onderdeel van de zorgaanpak. Fysiotherapeuten zoals Ingrid Hendrikse werken samen met ergotherapeuten, diëtisten en podotheapeuten om een geïntegreerde zorgaanpak te realiseren.
Een voorbeeld van deze samenwerking is de multidisciplinaire team MS-Zorg de Liemers, waarin extra expertise is aanwezig. Hier wordt gebruikgemaakt van specifieke cursussen en trainingen om de kwaliteit van de zorg te verbeteren. De samenwerking helpt om de behoeften van de patiënt beter te begrijpen en een afgestemde interventie te kiezen.
Uitdagingen en aandachtspunten
Hoewel functionele oefeningen veelbelovend zijn bij MS, zijn er ook uitdagingen en aandachtspunten:
- Individuele aanpassing: Elke MS-patiënt heeft andere behoeften en mogelijkheden. Het is belangrijk dat de oefeningen aangepast worden aan de individuele situatie.
- Motivatie en volgzaamheid: Het is essentieel dat de patiënt gemotiveerd is en consistent oefent. Hierbij kan mentaal coaching of een zorgverlener een belangrijke rol spelen.
- Vermoeidheid: MS-patiënten kunnen snel vermoeid raken. Het is belangrijk om de intensiteit van de oefeningen te monitoren en eventueel aan te passen.
- Pijnklachten: Sommige patiënten hebben pijnklachten die beïnvloed kunnen worden door fysieke activiteit. Het is belangrijk om hierop te letten en eventueel andere interventies te overwegen.
Conclusie
Functionele oefeningen zijn een waardevolle aanvulling op de zorg voor MS-patiënten. Ze helpen bij het behoud en verbetering van kracht, balans en zelfstandigheid, en zijn onderbouwd door wetenschappelijke studies. In de praktijk worden deze oefeningen vaak gecombineerd met andere interventies, zoals ademhalingsoefeningen en krachttraining, om een geïntegreerde benadering te realiseren. Multidisciplinaire samenwerking speelt een belangrijke rol in het succes van deze aanpak.
Voor iedereen die met MS leeft of zorgt voor iemand met MS, is het belangrijk om functionele oefeningen in overweging te nemen als onderdeel van de dagelijks routine. Met behulp van een fysiotherapeut of andere zorgverlener kan een afgestemde oefenprogramma worden opgesteld die gericht is op de behoeften en doelen van de patiënt.