Inleiding
Begrijpend lezen is een essentieel onderdeel van het onderwijs, dat niet alleen gericht is op het verwerken van tekst, maar ook op het actieve toepassen van leesstrategieën en het begrijpen van informatie. In de context van het ontwikkelen van deze vaardigheden spelen oefeningen een belangrijke rol. Deze oefeningen moeten afgestemd zijn op de leeftijd van de leerling, de complexiteit van de tekst en de doelen van de les. Een kritisch kijkje naar de huidige methoden en toepassingen laat zien dat niet alle oefeningen even effectief zijn. Sommige oefeningen, zoals het herhalen van hetzelfde soort vragen of het isoleren van leesstrategieën, kunnen juist leeshaat bevorderen, terwijl andere methoden, zoals het actief lezen in groepjes en het toepassen van strategieën in thematische contexten, veelbelovend zijn. In dit artikel bespreken we de rol van oefeningen in het begrijpend lezen en geven we aan hoe deze effectief kunnen worden ingezet om het leesplezier van kinderen te vergroten en hun leesvaardigheden te versterken.
Het belang van begrijpend lezen
Begrijpend lezen gaat verder dan het herkennen van letters en woorden. Het betreft de vermogen om een tekst te begrijpen, de inhoud te interpreteren en ermee om te gaan. Dit is belangrijk in het onderwijs, omdat het kinderen helpt om kennis op te bouwen, hun woordenschat te vergroten en hun denkvermogen te ontwikkelen. Volgens onderwijsadviseur Tomassen is het de bedoeling dat kinderen niet alleen het 'kunstje' van begrijpend lezen leren, maar dat ze dit ook toepassen in actieve situaties. Actief lezen houdt in dat kinderen een tekst lezen, bespreken en voorspellen doen over de inhoud. Dit helpt hen om hun voorkennis te activeren en hun begrip van de tekst te verbeteren.
Een belangrijke voorwaarde voor het ontwikkelen van begrijpend lezen is dat kinderen uitgedaagd worden met teksten op hun niveau. Als de tekst te eenvoudig is, verliest het voor kinderen aan aantrekkelijkheid. Als de tekst te moeilijk is, kunnen ze de inhoud niet volgen en ontstaat er frustratie. Daarom is het belangrijk dat leerkrachten de leesontwikkeling van kinderen goed in de gaten houden en de overstap maken naar teksten op een hoger niveau als dat nodig is.
Oefeningen en hun rol
Oefeningen spelen een centrale rol in het ontwikkelen van leesvaardigheden. In het kader van begrijpend lezen zijn oefeningen bedoeld om leerlingen te helpen met het toepassen van leesstrategieën en het begrijpen van teksten. Echter, niet alle oefeningen zijn even effectief. Een typische kritiek op de huidige oefeningen is dat ze vaak geïsoleerd worden aangeboden en niet in een bredere context worden geplaatst. Dit kan ervoor zorgen dat kinderen het gevoel krijgen dat ze steeds hetzelfde 'kunstje' doen, wat uiteindelijk kan leiden tot leeshaat.
Een voorbeeld van een dergelijke kritiek is uitgesproken door Arjen Lubach in een humoristische clip, waarin hij zich uit voor de huidige toepassing van begrijpend lezen in het onderwijs. Hij wijst erop dat kinderen eerder van lezen gaan haten dan dat ze er plezier in krijgen. Deze kritiek is niet ongegrond, want zoals Tomassen aangeeft, is het niet de bedoeling dat kinderen steeds hetzelfde oefenen, maar dat ze dit toepassen in verschillende situaties. Oefeningen moeten gericht zijn op het actief lezen van teksten, waarbij kinderen de inhoud bespreken, voorspellen doen en verbanden leggen.
Actief lezen: een betere aanpak
Actief lezen is een methode waarbij kinderen niet alleen een tekst lezen, maar ook met elkaar bespreken wat ze gelezen hebben. Deze aanpak helpt bij het ontwikkelen van begrijpend lezen, omdat het kinderen aanzet tot het activeren van hun voorkennis en het toepassen van leesstrategieën in een interactieve context. In groepjes van drie lezen kinderen bijvoorbeeld eerst de kop en de tussenkopjes van een tekst en voorspellen wat de inhoud is. Vervolgens lezen ze de tekst en bespreken ze de inhoud in groepjes. Dit helpt bij het verbeteren van het begrip van de tekst en het opbouwen van een grotere woordenschat.
Een belangrijk aspect van actief lezen is dat kinderen tijdens deze activiteit niet alleen het leesproces zelf oefenen, maar ook leren hoe ze met teksten om kunnen gaan. Ze leren bijvoorbeeld hoe ze onduidelijkheden kunnen ophelderen, hoe ze vragen kunnen stellen over de inhoud van een tekst en hoe ze verbanden kunnen leggen tussen de informatie in de tekst en hun eigen kennis. Deze strategieën zijn essentieel voor begrijpend lezen, omdat ze kinderen helpen om teksten te begrijpen en ermee om te gaan.
De rol van strategieën
Leesstrategieën zijn essentieel voor het ontwikkelen van begrijpend lezen. Er zijn verschillende strategieën die kinderen kunnen leren, zoals het voorspellen van de inhoud van een tekst, het monitoren van begrip tijdens het lezen, het ophelderen van onduidelijkheden, het stellen van vragen over de tekst, het samenvatten van de inhoud en het leggen van verbanden tussen de informatie in de tekst en hun eigen kennis. Deze strategieën helpen kinderen om teksten te begrijpen en ermee om te gaan.
Echter, zoals Van Koeven aangeeft, is het geïsoleerd oefenen van leesstrategieën niet effectief. Pas wanneer strategieën worden toegepast in een bredere context, zoals een thematische les in aardrijkskunde of biologie, werken ze goed. Dit komt doordat kinderen dan al een bepaalde kennis hebben over het onderwerp van de tekst, waardoor ze de strategieën beter kunnen toepassen. Een voorbeeld hiervan is wanneer kinderen een tekst lezen over een biologisch onderwerp en ze de strategieën gebruiken om de inhoud van de tekst te begrijpen en ermee om te gaan. In dit geval werken de strategieën als ondersteuning voor het begrijpen van de tekst, in plaats van als doel op zich.
De rol van toetsvragen
Toetsvragen zijn een ander aspect van begrijpend lezen dat vaak in discussie is. In veel methodes worden toetsvragen ingezet om kinderen te oefenen met de soort vragen die ze bij toetsen kunnen tegenkomen. Echter, zoals Tomassen en Molendijk aangeven, zijn deze vragen niet de kern van de les. De kern van de les is het bespreken van de tekst in groepjes aan de hand van sleutelvragen die de leerlingen helpen om verbanden te leggen. De toetsvragen zijn optioneel en worden ingezet om kinderen voor te bereiden op de vraagstellingen in gestandaardiseerde toetsen.
Een kritiek op toetsvragen is dat kinderen het gevoel kunnen krijgen dat ze steeds hetzelfde oefenen, wat uiteindelijk kan leiden tot leeshaat. Daarom is het belangrijk dat toetsvragen worden ingezet in een bredere context en dat ze niet de enige manier zijn om begrijpend lezen te oefenen. Een betere aanpak is om kinderen te stimuleren om de inhoud van de tekst te bespreken en verbanden te leggen, in plaats van alleen vragen te maken.
De rol van open vragen
Open vragen spelen een belangrijke rol in het ontwikkelen van begrijpend lezen. In tegenstelling tot vaste vragen die kinderen moeten beantwoorden, geven open vragen ruimte voor creativiteit en persoonlijke interpretatie. Dit helpt kinderen om hun eigen ideeën te ontwikkelen en te leren hoe ze met teksten om kunnen gaan. Open vragen kunnen bijvoorbeeld gaan over het begrijpen van de hoofdidee van een tekst, het leggen van verbanden tussen de informatie in de tekst en hun eigen ervaringen, of het formuleren van eigen vragen over de inhoud van de tekst.
Een voordeel van open vragen is dat ze kinderen aanzet tot het denken over de inhoud van een tekst en het toepassen van leesstrategieën in een interactieve context. Dit helpt bij het verbeteren van het begrip van de tekst en het opbouwen van een grotere woordenschat. Daarnaast kunnen open vragen ook helpen bij het ontwikkelen van schrijfvaardigheden, omdat kinderen leren hoe ze hun ideeën kunnen formuleren en uitwerken in een tekst.
De rol van thematische contexten
Thematische contexten spelen een belangrijke rol in het ontwikkelen van begrijpend lezen. In een thematische context lezen kinderen teksten over onderwerpen die ze al kennen of die ze interesseren. Dit helpt bij het activeren van hun voorkennis en het toepassen van leesstrategieën in een bredere context. Een voorbeeld van een thematische context is wanneer kinderen een tekst lezen over een onderwerp uit aardrijkskunde of biologie. In dit geval hebben kinderen al een bepaalde kennis over het onderwerp van de tekst, waardoor ze de strategieën beter kunnen toepassen.
Een ander voordeel van thematische contexten is dat kinderen leren hoe ze met teksten om kunnen gaan in verschillende situaties. Ze leren bijvoorbeeld hoe ze onduidelijkheden kunnen ophelderen, hoe ze vragen kunnen stellen over de inhoud van een tekst en hoe ze verbanden kunnen leggen tussen de informatie in de tekst en hun eigen kennis. Deze strategieën zijn essentieel voor begrijpend lezen, omdat ze kinderen helpen om teksten te begrijpen en ermee om te gaan.
De rol van de leerkracht
De rol van de leerkracht is cruciaal in het ontwikkelen van begrijpend lezen. Leerkrachten zijn verantwoordelijk voor het kiezen van geschikte teksten, het aanbieden van oefeningen en het stimuleren van actief lezen. Ze moeten ervoor zorgen dat kinderen uitgedaagd worden met teksten op hun niveau en dat ze toegang hebben tot oefeningen die gericht zijn op het toepassen van leesstrategieën in een bredere context. Daarnaast moeten leerkrachten ook aandacht besteden aan de leesontwikkeling van kinderen en de overstap maken naar teksten op een hoger niveau als dat nodig is.
Een belangrijk aspect van de rol van de leerkracht is dat ze kinderen moeten leren hoe ze met teksten om kunnen gaan. Ze moeten bijvoorbeeld aandacht besteden aan het activeren van voorkennis, het toepassen van leesstrategieën en het leggen van verbanden tussen de informatie in de tekst en de kennis van de kinderen. Dit helpt bij het verbeteren van het begrip van de tekst en het opbouwen van een grotere woordenschat. Daarnaast moeten leerkrachten ook aandacht besteden aan de schrijfvaardigheden van kinderen, omdat schrijven een essentieel onderdeel is van begrijpend lezen.
Conclusie
Begrijpend lezen is een essentieel onderdeel van het onderwijs dat niet alleen gericht is op het verwerken van tekst, maar ook op het actieve toepassen van leesstrategieën en het begrijpen van informatie. Oefeningen spelen een belangrijke rol in het ontwikkelen van deze vaardigheden, maar het is belangrijk dat deze oefeningen afgestemd zijn op de leeftijd van de leerling, de complexiteit van de tekst en de doelen van de les. Actief lezen in groepjes, het toepassen van leesstrategieën in thematische contexten en het gebruik van open vragen zijn allemaal effectieve aanpakken die kunnen helpen bij het verbeteren van het begrijpend lezen. De rol van de leerkracht is cruciaal in het ontwikkelen van deze vaardigheden, omdat ze verantwoordelijk zijn voor het kiezen van geschikte teksten, het aanbieden van oefeningen en het stimuleren van actief lezen. Door deze aanpak te volgen, kunnen kinderen niet alleen hun leesvaardigheden verbeteren, maar ook plezier krijgen in het lezen van teksten.