Handartrose is een veelvoorkomende aandoening die leidt tot pijn, stijfheid en verminderde functie van de handen. Voor patiënten met handartrose is het belangrijk om zowel medische als niet-medicamenteuze interventies in overweging te nemen. Fysiotherapie speelt een centrale rol bij het beheersen van de klachten, verbeteren van de functie en het behouden van onafhankelijkheid. In dit artikel worden de effecten van oefentherapie, de rol van orthesen, de toepassing van hulpmiddelen en de belangrijkheid van instructie en zelfmanagement besproken, met een nadruk op de wetenschappelijke onderbouwing en praktische toepassing.
Inleiding
Handartrose, ook wel bekend als osteoartritis van de hand, is een chronische aandoening waarbij het gewrichtsweefsel geleidelijk slijt. Ondanks de chronische aard van de aandoening, is er een behoorlijke hoeveelheid niet-medicamenteuze interventies die een positief effect kunnen hebben op pijn, functie en kwaliteit van leven. De Europese Reumafederatie (EULAR) heeft in 2018 een aanbeveling uitgebracht over de rol van fysiotherapie, handoefeningen, orthesen en hulpmiddelen in de behandeling van handartrose. Deze aanbeveling is gebaseerd op een uitgebreide literatuurbeoordeling en systematische reviews.
De hoofdvraag die beantwoord wordt in dit artikel is: Wat is de rol van fysiotherapie en handoefeningen bij de behandeling van handartrose, en hoe kunnen deze interventies functionele verbeteringen en pijnvermindering bevorderen? Daarbij worden de effecten van oefentherapie, orthesen, hulpmiddelen en combinatieprogramma’s besproken, aangevuld met praktische oefeningen die in de klinische praktijk en thuis worden toegepast.
Oefentherapie bij handartrose: Doel, effect en uitvoering
Oefentherapie is een centrale interventie in de niet-medicamenteuze behandeling van handartrose. Het doel van oefentherapie is het verbeteren van de functie van de handen, het verminderen van pijn en stijfheid, en het behouden van spierkracht en gewrichtsbeweging. De EULAR aanbeveling van 2018, gebaseerd op een Cochrane-review van 7 studies, stelt dat oefentherapie kleine maar positieve effecten heeft op handpijn, functie, gewrichtsstijfheid en grijpkracht. De effecten zijn echter variabel, afhankelijk van de intensiteit, frequentie en duur van de oefeningen.
Doelen van oefentherapie
De doelen van oefentherapie zijn:
- Verbetering van de gewrichtsbeweging (mobiliteit).
- Versterking van de spieren rondom de gewrichten (bijvoorbeeld de duimbasis).
- Vermindering van pijn en stijfheid.
- Verbetering van de functionele capaciteit (bijvoorbeeld het kunnen vasthouden van voorwerpen).
- Verminderen van de belasting op pijnlijke gewrichten door het herverdelen van kracht.
Effect van oefentherapie
De effectiviteit van oefentherapie wordt voornamelijk beoordeeld aan de hand van parameters zoals pijn, functie en grijpkracht. In de Cochrane-review van Østeras et al. (2017), die onderdeel is van de EULAR aanbeveling, werden kleine maar statistisch significante verbeteringen gemeten in de groepen die oefentherapie ontvingen. De studies die in de review zijn meegenomen, variëren in intensiteit: van één instructiesessie met thuisoefeningen tot meerdere begeleide sessies per week gedurende meerdere weken. De uitkomsten zijn niet consistente, aangezien de interventies heterogeen zijn.
De meeste studies rapporteren geen ernstige bijwerkingen, wel een lichte toename in artritis-achtige klachten bij sommige patiënten. Dit duidt op een kleine mate van ongemak, die echter meestal tijdelijk is en niet leidt tot verdere schade.
Uitvoering van oefentherapie
De uitvoering van oefentherapie varieert afhankelijk van het type gewricht dat beïnvloed wordt. Oefeningen gericht op het eerste carpometacarpale (CMC-1) gewricht (bijvoorbeeld de duimbasis) zijn anders dan oefeningen voor interfalangeale gewrichten (gewrichten tussen de vingers). De oefeningen moeten gericht zijn op verbetering van mobiliteit, spierkracht en stabiliteit.
Een voorbeeld van een oefening die vaak wordt uitgevoerd bij handartrose is het maken van een grote vuist, gevolgd door het strekken van de vingers. Dit stimuleert de gewrichtsbeweging en versterkt de spieren. Ook oefeningen met washandjes worden gebruikt om de kracht van de duim en vingers te verbeteren.
Het is aan te raden de oefeningen in het kader van instructies van een fysiotherapeut of handtherapeut uit te voeren, zodat de techniek correct wordt uitgevoerd en eventuele complicaties worden voorkomen.
Orthesen bij handartrose: Aanbeveling, effect en toepassing
Orthesen (spalken of ondersteunende bandages) zijn een veelgebruikte niet-medicamenteuze interventie bij handartrose. Ze worden gebruikt om de belasting op pijnlijke gewrichten te verminderen, stabiliteit te bieden en de positie van het gewricht te ondersteunen. De EULAR aanbeveling stelt dat orthesen, vooral bij patiënten met duimbasisartrose, kunnen leiden tot symptoomvermindering. De aanbeveling is gebaseerd op meerdere studies die de effectiviteit van orthesen onderzoeken.
Aanbeveling
De EULAR raadt aan om orthesen te overwegen bij patiënten met handartrose, in het bijzonder bij duimbasisartrose. De aanbeveling is om orthesen minstens 3 maanden te gebruiken om de volledige effecten te kunnen waarnemen. Verwijzing naar een handtherapeut is aan te raden voor het aanmeten van orthesen, het kiezen van het juiste type en het leren hanteren van de orthese.
Effect
Studies tonen aan dat orthesen de pijn kunnen verminderen en de functie van de handen kunnen verbeteren. Een pilot-randomized controlled trial van Adams et al. (2014) toont aan dat orthesen een positief effect kunnen hebben op de pijn bij duimbasisartrose. Een systematische review en meta-analyse van Ahern et al. (2018) stelt dat orthesen een statistisch significante pijnvermindering geven bij patiënten met duimbasisartrose.
Bij de evaluatie van de kwaliteit van de studies is opgemerkt dat de effecten variabel zijn en afhankelijk van het type orthese, de duur van gebruik en de individuele reactie van de patiënt.
Toepassing
Er zijn verschillende soorten orthesen die in overweging kunnen worden genomen, afhankelijk van het type gewricht dat beïnvloed wordt:
- Duimbasisorthesen: Deze ondersteunen de duimbasis en verminderen de belasting op het gewricht. Ze worden vaak gebruikt bij CMC-1 osteoartritis.
- Polsorthesen: Deze stabiliseren de pols en verminderen de belasting op de polsgewrichten.
- Vingerorthesen: Deze worden gebruikt bij interfalangeale osteoartritis om de beweging te beperken en pijn te verminderen.
De orthese moet goed afgestemd zijn op het gewricht en de activiteiten van de patiënt. Het is aan te raden om de orthese te combineren met oefentherapie om een maximale functieverbetering te behalen.
Hulpmiddelen bij handartrose: Rol en toepassing
Hulpmiddelen spelen een belangrijke rol in de dagelijks functionele activiteiten van patiënten met handartrose. Ze worden gebruikt om de belasting op pijnlijke gewrichten te verminderen, de grip te verbeteren en de onafhankelijkheid van de patiënt te behouden. De EULAR aanbeveling stelt dat hulpmiddelen moeten worden geïntegreerd in het behandingsplan van patiënten met handartrose. De aanbeveling is onderbouwd door een randomized clinical trial van Amaral et al. (2018), die aantoont dat hulpmiddelen een effectieve strategie zijn in de niet-medicamenteuze behandeling van handartrose.
Rol van hulpmiddelen
Hulpmiddelen kunnen helpen bij verschillende activiteiten:
- Gripverbetering: Hulpmiddelen met grotere grepen of rubberen handvatten helpen bij het vasthouden van voorwerpen.
- Pijnvermindering: Hulpmiddelen die de belasting op pijnlijke gewrichten verminderen, zoals gereedschap met verlengde handvatten of handvatverstevigers.
- Functionele onafhankelijkheid: Hulpmiddelen helpen bij het uitvoeren van dagelijkse taken, zoals kleden aantrekken, koffie zetten of een boek vasthouden.
Toepassing
De keuze van hulpmiddelen moet gericht zijn op de specifieke behoeften van de patiënt. Een handtherapeut kan helpen bij het kiezen van het juiste hulpmiddel en het leren hanteren ervan. In sommige gevallen kan het nodig zijn om hulpmiddelen aan te passen of zelf te maken, bijvoorbeeld door washandjes of rubberen bandjes te gebruiken als gripversterker.
Combinatieprogramma’s en zelfmanagement: Een holistische benadering
Naast fysiotherapie, orthesen en hulpmiddelen is het belangrijk om een combinatieprogramma en zelfmanagement in het behandelplan op te nemen. De EULAR aanbeveling benadrukt de rol van zelfmanagement en het integreren van niet-medicamenteuze interventies in het dagelijks leven van de patiënt.
Combinatieprogramma’s
Combinatieprogramma’s bevatten meerdere interventies, zoals oefentherapie, orthesen, hulpmiddelen en educatieve instructies. Deze programma’s worden vaak in een klinische instelling uitgevoerd, waarbij de patiënt onder begeleiding van een fysiotherapeut of handtherapeut meerdere interventies combineert. De doelen van deze programma’s zijn:
- Verbetering van de functie.
- Vermindering van pijn.
- Verbetering van de kwaliteit van leven.
- Verhogen van de zelfstandigheid.
Studies tonen aan dat combinatieprogramma’s efficiënter zijn dan enkelvoudige interventies, omdat ze meerdere aspecten van de aandoening tegelijk aanpakken.
Zelfmanagement
Zelfmanagement is een essentieel onderdeel van de behandeling van handartrose. Het betreft het leren beheersen van de klachten, het uitvoeren van oefeningen thuis en het aanpassen van het gedrag in het dagelijks leven. De EULAR aanbeveling benadrukt de rol van educatieve instructies over ergonomische principes, energieverdeling en het gebruik van hulpmiddelen.
Zelfmanagement kan worden ondersteund door schriftelijke instructies of educatieve filmpjes, zoals die op YouTube beschikbaar zijn. Deze filmpjes kunnen worden gebruikt door zorgverleners en patiënten om te leren hoe oefeningen correct worden uitgevoerd en hoe hulpmiddelen effectief worden gebruikt.
Conclusie
Fysiotherapie, handoefeningen, orthesen en hulpmiddelen spelen een centrale rol in de niet-medicamenteuze behandeling van handartrose. Oefentherapie heeft gunstige effecten op pijn, functie en spierkracht, hoewel de effecten variabel zijn. Orthesen kunnen pijn verminderen en stabiliteit bieden aan pijnlijke gewrichten, en hulpmiddelen ondersteunen de functionele activiteiten en onafhankelijkheid van de patiënt. Combinatieprogramma’s en zelfmanagement vormen een holistische benadering die de effectiviteit van individuele interventies versterkt.
Het is belangrijk om deze interventies te combineren en te aanpassen aan de individuele behoeften van de patiënt. Instructie en educatie door een fysiotherapeut, handtherapeut of reumaverpleegkundige zijn essentieel voor het succes van deze interventies. Door de klachten te beheren en de functionele mogelijkheden te behouden, kunnen patiënten met handartrose hun kwaliteit van leven verbeteren en hun onafhankelijkheid behouden.
Bronnen
- Adams J, B. S., Hislop K. O29. (2014). The effectiveness and efficacy of splints for thumb base osteoarthritis : A Pilot Randomized Controlled Trial. Rheumatology, 53, i41-i42.
- Ahern, M., Skyllas, J., Wajon, A., & Hush, J. (2018). The effectiveness of physical therapies for patients with base of thumb osteoarthritis: Systematic review and meta-analysis. Musculoskeletal Science and Practice, 35, 46-54. Retrieved from https://www.embase.com/search/results?subaction=viewrecord&id=L2000507787&from=export http://dx.doi.org/10.1016/j.msksp.2018.02.005
- Amaral, D. S., Duarte, A., Barros, S. S., Cavalcanti, S. V., Ranzolin, A., Leite, V. M. M., . . . Marques, C. D. L. (2018). Assistive devices: an effective strategy in non-pharmacological treatment for hand osteoarthritis-randomized clinical trial. Rheumatol Int, 38(3), 343-351.
- Arazpour, M., Soflaei, M., Ahmadi Bani, M., Madani, S. P., Sattari, M., Biglarian, A., & Mosallanezhad, Z. (2017). The effect of thumb splinting on thenar muscles atrophy, pain, and function in subjects with thumb carpometacarpal joint osteoarthritis. Prosthet Orthot Int, 41(4), 379-386. doi:10.1177/0309364616664149
- Bani, M. A., Arazpour, M., Kashani, R. V., Mousavi, M. E., & Hutchins, S. W. (2013). Comparison of custom-made and prefabricated neoprene splinting in patients with the first carpometacarpal joint osteoarthritis. Disabil Rehabil Assist Technol, 8(3), 232-237. doi:10.3109/17483107.2012.699992
- Østeras, H., Brox, J., & Dalgard, F. (2017). Exercise for osteoarthritis of the hand. Cochrane Database of Systematic Reviews, Issue 4. Art. No.: CD004393.
- Kroon, L. M., van Rijn, R. M., Bouter, L. M., van der Heijden, G. J., & van der Horst, H. E. (2018). 2018 update of the EULAR recommendations for the management of hand osteoarthritis. Annals of the Rheumatic Diseases, 77(11), 1547-1553.