Voor mensen met Multiple Sclerose (MS) kan fysieke inspanning niet alleen een uitdaging vormen, maar ook een essentieel onderdeel worden van het behoud van bewegingscapaciteit, balans en zelfvertrouwen. Krachttraining is op basis van recente wetenschappelijke onderzoeken een veelbelovende interventie voor patiënten met MS, die gericht is op verbetering van loopvaardigheid, loopsnelheid en functioneel inspanningsvermogen. In dit artikel geef ik een overzicht van de belangrijkste bevindingen uit recente onderzoeken over krachttraining en MS, met een nadruk op praktische oefeningen en aanbevelingen voor een veilige en effectieve uitvoering. Bovendien bespreek ik de mogelijke risico’s en hoe je deze kunt beheren, zodat je een positieve inspanning kunt behouden.
Inleiding: Krachttraining en MS
Multiple Sclerose is een chronische, auto-immuun aandoening van het centrale zenuwstelsel, wat vaak leidt tot verminderde spierkracht, verminderde balans, verminderde loopcapaciteit en verminderde conditie. Deze fysieke klachten hebben een directe impact op de dagelijkse activiteiten en kwaliteit van leven. Krachttraining is een vorm van bewegingstraining die specifiek gericht is op het verbeteren van spierkracht en -endurance. In de context van MS is het een veelgebruikte interventie om de fysieke klachten te verminderen en de functionele onafhankelijkheid te bevorderen.
Recente studies, zoals die van Pau (2018), Straudi (2014) en Tramontano (2018), tonen aan dat krachttraining een positief effect heeft op loopvaardigheid, loopsnelheid en balans bij patiënten met MS. Deze interventies worden vaak gecombineerd met andere vormen van bewegingstraining, zoals duurtraining, Pilates of balanstraining, om de fysieke verbeteringen te versterken.
Een belangrijk aspect bij krachttraining voor MS-patiënten is echter de beoordeling van het individuele functionele vermogen. Aangezien MS niet uniform verloopt en de klachten per persoon variëren, is het essentieel dat de oefeningen persoonlijk worden afgestemd op de behoeften, wensen en mogelijkheden van de patiënt.
Krachttraining en verbetering van loopvaardigheid
Een van de belangrijkste uitkomsten die met krachttraining verbeterd kunnen worden bij MS-patiënten is loopvaardigheid. Loopvaardigheid omvat zowel de manier waarop iemand loopt (gait pattern) als het vermogen om een bepaalde afstand te lopen zonder te veel vermoeid te raken. In een RCT van Straudi (2014) werd een circuittraining met krachttraining en stretchten vergeleken met standaard zorg. De resultaten toonden een statistisch significant en klinisch relevant verschil tussen de groepen, met een duidelijke verbetering van de loopvaardigheid in de interventiegroep.
Krachttraining gericht op spieren die essentieel zijn voor het lopen, zoals de heupabductoren, quadriceps, plantairflexoren en dorsale flexoren, leidt tot een betere controle van de benen tijdens het lopen. Dit betekent dat patiënten minder snel vermoeid raken, minder vaak struikelen en in staat zijn om langer en efficiënter te lopen.
In de RCT van Tramontano (2018) werd krachttraining gegeven met een focus op spierkracht in deze belangrijke groepen, en werden de patiënten 4-5 keer per week begeleid door een therapeut. De verbetering in loopvaardigheid was duidelijk zichtbaar in meerdere uitkomstmaatstaven, zoals de 2-minuten wandeltest (2MWT) en de tijd om een bepaalde afstand te lopen (TUG). Deze verbeteringen zijn niet alleen statistisch significant, maar ook klinisch relevant voor het dagelijks functioneren van de patiënt.
Krachttraining en loopsnelheid
Naast loopvaardigheid is loopsnelheid een ander belangrijk aspect van de bewegingscapaciteit bij MS-patiënten. Loopsnelheid is een maat voor hoe snel iemand een afstand kan afleggen, wat vaak een indicator is voor het functioneel inspanningsvermogen. In de RCT van Learmonth (2011) werd een groepsuitvoering van krachttraining vergeleken met standaard zorg. De resultaten toonden een significante verbetering van loopsnelheid in de interventiegroep.
In een andere RCT van Sangelaji (2016) werden drie verschillende combinaties van krachttraining en andere vormen van training vergeleken. De groepen die krachttraining als onderdeel van hun programma hadden, toonden duidelijk betere resultaten in loopsnelheid dan de controlegroep.
Het vermogen om sneller te lopen betekent niet alleen een verhoogd inspanningsvermogen, maar ook een verhoogde zelfstandigheid in het dagelijks leven. Patiënten kunnen bijvoorbeeld sneller een kamer oversteken, minder moeite met traplopen hebben of sneller reageren op omgevingsdrukken.
Krachttraining en functioneel inspanningsvermogen
Functioneel inspanningsvermogen verwijst naar het vermogen om de dagelijkse activiteiten te uitvoeren zonder te veel inspanning of moeheid. Patiënten met MS hebben vaak last van vermoeidheid, wat het functioneel inspanningsvermogen negatief beïnvloedt. Krachttraining kan hierbij een positieve rol spelen door de spierkracht en spierendurance te verhogen, waardoor de patiënt minder snel uitgeput raakt.
In de RCT van Pau (2018) werd krachttraining vergeleken met geen gestructureerde interventie. De interventiegroep toonde een duidelijke verbetering in functioneel inspanningsvermogen, zoals gemeten met de MSWS-12 (Multiple Sclerosis Walking Scale). De controlegroep had geen dergelijke verbetering. De verbetering in functioneel inspanningsvermogen kan ook leiden tot een betere participatie in de maatschappij, zoals het vermogen om sociale activiteiten te volgen of langer in de buitenlucht te zijn.
Krachttraining en balans
Balans is een essentieel aspect van het functioneel inspanningsvermogen, en het beïnvloedt direct de risico’s op valpartijen en het zelfvertrouwen van de patiënt. In de RCT van Prosperini (2013) werd gebruikgemaakt van een Nintendo Wii BalanceBoard System (WBBS) als interventie. De resultaten toonden een statistisch significante verbetering in balans, zoals gemeten met de 4-step square test (FSST) en de 25-Foot Walking Test (25-FWT).
Krachttraining kan balans verbeteren door het versterken van de spieren die betrokken zijn bij het houden van de postuur. In de RCT van Taracki (2013) werd een groepstraining vergeleken met geen training. De interventiegroep toonde verbeteringen in balans, zoals gemeten met de Berg Balance Scale en de 10-meter wandeltest. Deze verbeteringen zijn belangrijk omdat een betere balans leidt tot een verlaagd valrisico en een verhoogd zelfvertrouwen bij beweging.
Praktijkgerichte oefeningen voor krachttraining bij MS
Op basis van de bovenstaande studies en aanbevelingen zijn er verschillende oefeningen die geschikt zijn voor krachttraining bij MS-patiënten. Deze oefeningen zijn bedoeld om te werken op spierkracht, balans en functioneel inspanningsvermogen, en ze kunnen worden afgestemd op het individuele functionele niveau van de patiënt.
1. Halve lig/zit
- Doel: Versterking van de heupabductoren en de quadriceps.
- Uitvoering: Steun op beide onderarmen, één been gebogen op de grond, één been gestrekt. Van de grond komen, steeds iets omhoog komen en zo lang mogelijk volhouden.
2. Op buik liggend
- Doel: Versterking van de rugspieren en balans.
- Uitvoering: Linker arm en rechter been uitzwaaien (en andersom). Let op de balans.
3. Op buik liggend – beide voeten en armen van de grond
- Doel: Versterking van de core-musculatuur.
- Uitvoering: Beide voeten en armen van de grond af. 5 seconden vasthouden.
4. Op rug liggend – handen op de borst
- Doel: Versterking van de benen en balans.
- Uitvoering: Benen gestrekt tegen elkaar. Iets boven de grond even vasthouden en weer omhoog brengen.
5. Op buik liggend – plank positie
- Doel: Versterking van de core en de spieren rond de heupen.
- Uitvoering: Steun op de tenen en beide onderarmen. ‘Als een plank zo recht’. Let op een neutrale rug.
6. Op knieën zittend
- Doel: Versterking van de heupspieren en balans.
- Uitvoering: Rechter arm en linker been uitzwaaien (en andersom). In elkaar en uitstrekken.
7. Op zij liggend – bovenste been en arm gestrekt
- Doel: Versterking van de heup en de schouder.
- Uitvoering: Bovenste been en arm gestrekt naar boven brengen. Heup van de grond af houden, leunen op één arm (elleboog).
8. Op rug liggend – steun op ellebogen en hakken
- Doel: Versterking van de benen en de core.
- Uitvoering: Steun op twee ellebogen en twee hakken. Duw jezelf omhoog.
9. Op handen en voeten staand
- Doel: Versterking van de balans en de schouder- en heupspieren.
- Uitvoering: Met handen naar voren ‘stappen maken’ totdat je denkt dat je valt. Dan nog 5 seconden vasthouden. Idem, maar dan met handen zijwaarts.
10. Op één been staand
- Doel: Versterking van de balans en de spieren rond de knie.
- Uitvoering: Op één been staan, met het andere been alle kanten op zwaaien. Balans houden. Voet moet op de grond blijven staan, niet ‘huppen’.
Deze oefeningen kunnen uitgevoerd worden in een therapeutische sessie of thuis, mits er voldoende begeleiding is. Het is belangrijk om te starten met lage intensiteit en geleidelijk de intensiteit te verhogen, afhankelijk van het individuele functionele vermogen.
Aanbevelingen voor veilige uitvoering
Bij krachttraining voor MS-patiënten is het essentieel om rekening te houden met het risico op adverse events. In de RCT van Tramontano (2018) werden bijvoorbeeld geen ernstige adverse events gemeld, behalve lichte vermoeidheid en spierverstijving die zich na enkele uren lieten oplossen. Echter, in andere studies zijn tijdelijke verergeringen van bestaande klachten zoals spierkrachtsafname of gevoelsstoornissen gemeld.
Daarom is het belangrijk om de volgende richtlijnen te volgen bij het uitvoeren van krachttraining:
- Start met lage intensiteit: Begin met oefeningen die goed uitvoerbaar zijn en verhoog de intensiteit geleidelijk.
- Gebruik begeleiding: Krachttraining dient onder begeleiding van een fysiotherapeut of ervaren trainer te worden uitgevoerd, vooral bij de eerste sessies.
- Luister naar je lichaam: Als er pijn of vermoeidheid ontstaat, stop dan en beoordeel of de oefening aangepast moet worden.
- Houd rekening met de ziekteprogressie: De oefeningen moeten aanpasbaar zijn, afhankelijk van de huidige toestand van de patiënt.
- Zorg voor een veilige omgeving: Zorg dat de oefeningen uitgevoerd worden in een ruimte zonder obstakels en waar nodig steun beschikbaar is.
Krachttraining en mentale toewachting
Krachttraining heeft niet alleen fysieke voordelen, maar ook mentale. In de ervaring van Jolanda, zoals beschreven in de bronnen, leidde het trainen van specifieke oefeningen tot een herstel van het gevoel van zelfregie en vrije beweging. Dit is een belangrijk psychologisch aspect, omdat MS vaak leidt tot een verminderde controle over het lichaam en het leven.
Het uitvoeren van krachttraining onder begeleiding, met aandacht voor de individuele wensen en doelen van de patiënt, kan bijdragen aan een positieve mindset. De focus op beweging die aansluit bij de dagelijkse handelingen van de patiënt, zoals opstaan, omdraaien of lopen met of zonder hulpmiddel, versterkt het gevoel van nuttigheid en zelfstandigheid.
Daarom is het belangrijk dat de krachttraining niet alleen fysiek, maar ook emotioneel gericht is. De therapeut of trainer dient te luisteren naar de wensen van de patiënt en de oefeningen zoveel mogelijk aan te passen aan de persoonlijke doelen. Dit kan bijvoorbeeld het herbeleven van een hobby zijn, zoals het balanceren over boomstammen, wat voor Jolanda een speels gevoel gaf, vergelijkbaar met vliegen.
Conclusie
Krachttraining is een veelbelovende interventie voor patiënten met Multiple Sclerose. Het heeft een positief effect op loopvaardigheid, loopsnelheid, functioneel inspanningsvermogen en balans. De resultaten van recente studies tonen aan dat krachttraining, vooral wanneer het gericht is op de spieren die betrokken zijn bij het lopen, leidt tot klinisch relevante verbeteringen in de functionele capaciteit van de patiënt. Bovendien kan krachttraining bijdragen aan een verlaagd valrisico, een verhoogd zelfvertrouwen en een verbetering van de mentale toewachting.
De praktijkgerichte oefeningen die in dit artikel zijn beschreven, bieden een uitgangspunt voor het opbouwen van een persoonlijk afgestemde krachttraining. Het is echter belangrijk om de oefeningen onder begeleiding van een therapeut te starten en de intensiteit geleidelijk te verhogen. Bovendien dient rekening te worden gehouden met het risico op adverse events, zoals vermoeidheid of tijdelijke verergeringen van bestaande klachten. Door de krachttraining op maat aan te passen en te begeleiden, kan het leiden tot een betere kwaliteit van leven, groter zelfstandigheid en een versterkt gevoel van controle over het lichaam en het leven.
Krachttraining is dus niet alleen een middel om fysiek te verbeteren, maar ook een manier om mentaal sterker te worden. Het is een waardevolle interventie die in combinatie met andere vormen van beweging en ondersteuning een essentieel onderdeel kan worden van het dagelijks functioneren bij MS.