Lateralisatie is een fundamenteel proces in de hersenontwikkeling van kinderen en speelt een cruciale rol in het functioneren van de linker- en rechterhersenhelft. Het betreft het proces waarbij de hersenhelften zich specialiseren in het aansturen van bepaalde functies en motorische taken. Bij goede lateralisatie ontwikkelt het kind zich op een evenwichtige en efficiënte manier, wat van invloed is op tal van ontwikkelingsgebieden zoals motoriek, lezen, schrijven en sociaal gedrag. Als dit proces onvoldoende of verstoord is, kunnen ontwikkelingsproblemen ontstaan. Gelukkig zijn er bewezen methoden en oefeningen om het lateralisatieproces te ondersteunen. In dit artikel bespreken we de rol van lateralisatie, hoe het verstoord kan zijn, en welke oefeningen en interventies effectief zijn.
Wat is lateralisatie en waarom is het belangrijk?
Lateralisatie is het proces waarin de linker- en rechterhersenhelft zich specialiseren in het aansturen van bepaalde functies. De linkerkant van de hersenen is bijvoorbeeld vaak verantwoordelijk voor logisch denken en taal, terwijl de rechterkant zich meer richt op creativiteit, emoties en ruimtelijk inzicht. Deze specialisatie is van essentieel belang voor het functioneren van het brein in dagelijks gebruik. Bijvoorbeeld, bij het lezen of schrijven speelt lateralisatie een rol in het aansturen van motorische bewegingen, zoals de juiste pengreep, en in het verwerken van informatie.
Volgens de gegevens uit de bronnen, begint lateralisatie meestal rond het vijfde levensjaar. In de onder- en middenbouw van de basisschool wordt de juiste pengreep aangeleerd. Dit is een van de eerste aanwijzingen dat het lateralisatieproces zich ontwikkelt. Een voorkeurshand ontwikkelt zich als onderdeel van dit proces. Als lateralisatie niet goed verloopt, kan dit leiden tot problemen zoals een verkeerd aangeleerde pengreep, moeite met het verwerken van informatie of een onvoldoende ontwikkelde motoriek.
Een verstoord lateralisatieproces kan ook andere symptomen opleveren. Kinderen die bijvoorbeeld in een W-zit zitten, hebben vaak moeite met het verwerken van informatie, omdat de lateralisatie onvoldoende op gang komt. Dit heeft gevolgen voor hun sociale belastbaarheid, concentratie en andere cognitieve functies. Hierbij is het belangrijk om vroegtijdig te interveniëren, zodat het kind in staat is om te groeien in een evenwichtig en efficiënt breinfunctioneren.
Hoe herken je een verstoord lateralisatieproces?
Er zijn een aantal aanwijzingen die kunnen duidelijk maken of het lateralisatieproces bij een kind verstoord is. Een van de duidelijkste is de aanwezigheid van een W-zit. Kinderen die in deze zit houding zitten, zijn vaak minder mobiel, omdat de romp en het hoofd rigide zijn. Ze hebben moeite om naar links en rechts te kijken, wat beïnvloedt de sociale belastbaarheid en de verwerking van informatie. Ook is er vaak sprake van dat het kind niet heeft gekropen of getijgerd, wat een belangrijke stap is voor het stimuleren van lateralisatie.
Een andere indicator is het ontbreken van een duidelijke voorkeurshand. Lateralisatie speelt een rol in het ontwikkelen van een voorkeurshand, en zonder een duidelijke voorkeur kan het aangeleerde gebruik van de handen en het handelen bij schrijven en andere activiteiten moeizaam verlopen. Kinderen die een verkeerd aangeleerde pengreep hebben, zoals een drie-puntsgreep in plaats van een drie-puntsgreep, kunnen er ook van worden geïdentificeerd dat hun lateralisatieproces verstoord is.
Daarnaast kan het verloop van bepaalde motorische reflexen ook een rol spelen. Reflexen zoals de STNR-reflex (Spino-Transverse Neck Reflex) zijn een basis voor het ontwikkelen van lateralisatie. Als deze reflexen niet goed zijn geïntegreerd, kan het leiden tot moeite met beweging en coördinatie, wat weer beïnvloedt het lateralisatieproces. Bijvoorbeeld, kinderen met een niet-geïntegreerde STNR-reflex kunnen moeite hebben met het bewegen van het hoofd naar links en rechts, wat van invloed is op de lateralisatie.
Oefeningen en interventies om lateralisatie te bevorderen
Er zijn verschillende oefeningen en interventies die kunnen helpen bij het bevorderen van lateralisatie. Deze oefeningen zijn doorgaans gericht op het verbeteren van motorische vaardigheden, het stimuleren van beweging en het ondersteunen van de integratie van reflexen. Hieronder geven we een overzicht van enkele effectieve methoden.
1. Beweegspelletjes en motorische oefeningen
Beweegspelletjes en motorische oefeningen zijn een van de belangrijkste manieren om lateralisatie te stimuleren. Door middel van kruipen, tijgeren, rollen en andere bewegingen kan het brein worden aangestuurd om de linker- en rechterhersenhelft beter te laten samenwerken. Kinderen die in een W-zit zitten, bijvoorbeeld, kunnen er baat bij hebben om uit deze zit houding te worden geholpen en te worden gestimuleerd tot bewegingen die hun romp en hoofd meer beweeglijk maken.
Een van de voorgestelde interventies is om kinderen uit de W-zit te halen en te stimuleren tot bewegingen die hun romp en hoofd actief gebruiken. Oefeningen zoals rollen naar links en rechts, kruipen en tijgeren zijn daarbij effectief. Deze activiteiten helpen bij het ontwikkelen van lateralisatie, omdat ze het brein stimuleren om informatie van links en rechts te verwerken.
2. Pengreeptraining
Een andere manier om lateralisatie te ondersteunen is door het aangeleerde gebruik van de pengreep te beïnvloeden. In de onder- en middenbouw van de basisschool wordt de juiste pengreep aangeleerd. Een verkeerd aangeleerde pengreep kan worden afgeleerd, maar dit kost vaak veel moeite voor zowel het kind als de leerkracht.
In sommige gevallen is het mogelijk om een afwijkende pengreep te accepteren, als het kind hiermee toch in staat is om een net schrift te maken zonder veel moeite. Echter, als het gebruik van de pengreep moeizaam is en beïnvloedt het het schrijven en het functioneren in de klas, is het belangrijk om interventie te overwegen.
3. Speltherapie en hechting
Binnen speltherapie wordt vaak gewerkt aan het bevorderen van hechting en lateralisatie. Door aan te sluiten op het deel van het hechtingsproces waarin stagnatie optreedt, kan het lateralisatieproces worden gestimuleerd. Speltherapie werkt hierbij in de therapeutische relatie met het kind en biedt ook psychoeducatie aan ouders en andere opvoeders.
Bijvoorbeeld, kinderen die moeite hebben met het leggen van de aandacht op zichzelf en snel afleidenbaar zijn, kunnen worden gestimuleerd door spelen waarin de focus op het spel ligt. Activiteiten zoals doen-alsof theezakjes maken, rustmomenten spelen en het spelen van scenario’s waarin het kind de aandacht kan richten, helpen bij het stimuleren van lateralisatie en het verwerken van informatie.
4. Reflexintegratie
Reflexintegratie is een andere methode die gebruikt kan worden om het lateralisatieproces te ondersteunen. Er zijn verschillende methoden voor reflexintegratie, zoals MNRI (Masgutova Neurosensomotorische Reflexintegratie) en RMTi (Reflex Integration). Deze methoden zijn gericht op het testen en integreren van reflexen die van invloed zijn op de hersenontwikkeling en lateralisatie.
Bijvoorbeeld, met de module DPRI (Dynamic Praxis and Reflex Integration) kan worden getest of reflexen die bij kinderen tot twee jaar geïntegreerd zouden moeten zijn, inderdaad zijn geïntegreerd. Vervolgens kunnen oefeningen worden uitgevoerd om deze reflexen te integreren. Reflexen zoals de STNR-reflex spelen een rol in het functioneren van de romp en het hoofd, en dus ook in het lateralisatieproces.
Een andere module, Tactile Integration, biedt een reeks van oefeningen die vergelijkbaar zijn met een ontspannende massage. Deze oefeningen prikkelen duizenden receptoren op de huid, zodat het brein het sein "veilig" kan ontvangen. Dit is vooral effectief bij kinderen die over- of onderprikkeld zijn, of moeite hebben met concentratie en grenzen.
5. Visualisatie en andere theorieën
Hoewel er theorieën zijn die beweren dat het verwerken van informatie kan worden ondersteund door visualisatie of andere motorische oefeningen, zijn de bewijzen hierover niet eenduidig. Volgens een bron uit het artikel is het belangrijk om te blijven focussen op de kern van de taak. Als een leerling moeite heeft met het lezen, dan moet de interventie ook op het lezen gericht zijn. Visualisatie en andere oefeningen die losstaan van de kernactiviteit kunnen de moeite voor het kind vergroten zonder dat er een duidelijke verbetering optreedt.
Het belang van vroegtijdige interventie
Vroegtijdige interventie is cruciaal bij het bevorderen van lateralisatie. Als het lateralisatieproces verstoord is, kan dit leiden tot een reeks ontwikkelingsproblemen die zich pas later op verschillende gebieden manifesteren. Het is daarom belangrijk om vroegtijdig te herkennen of het lateralisatieproces bij een kind verstoord is en interventie in te zetten.
Professionals zoals kindercoaches, remedial teachers, leerkrachten, orthopedagogen, psychologen, ergotherapeuten, kinderkinesisten en logopedisten kunnen een rol spelen in het herkennen en ondersteunen van het lateralisatieproces. Door middel van trainingen en workshops, zoals de opleiding lateralisatie die wordt aangeboden door Breincentrum, kunnen professionals leren hoe ze het lateralisatieproces kunnen ondersteunen.
Deze opleiding biedt cursisten een uitgebreid aanbod van oefeningen en handvatten om met het lateralisatieproces aan de slag te gaan. De opleiding is bedoeld voor professionals die werken met kinderen en is geaccrediteerd door het CRKBO (Centraal Register Kort Beroepsonderwijs). Na afronding van de opleiding ontvangt de cursist een certificaat en kan hij of zij als lateralisatiebegeleider worden vermeld op het landelijk overzicht van Breincentrum.
Conclusie
Lateralisatie is een fundamenteel proces in de hersenontwikkeling van kinderen en speelt een cruciale rol in het functioneren van de linker- en rechterhersenhelft. Bij een verstoord lateralisatieproces kunnen ontwikkelingsproblemen ontstaan, maar er zijn bewezen methoden en oefeningen om het proces te ondersteunen. Door middel van beweegspelletjes, pengreeptraining, speltherapie, reflexintegratie en vroegtijdige interventie kan lateralisatie worden bevorderd. Het is belangrijk om vroegtijdig te herkennen of het lateralisatieproces bij een kind verstoord is en interventie in te zetten. Professieel ondersteuning en trainingen, zoals de opleiding lateralisatie, kunnen professionals helpen bij het ondersteunen van kinderen in hun ontwikkeling.