Het verbeteren van de mond- en tongmotoriek is belangrijk voor veel aspecten van gezondheid en functioneren. Van spraak tot slikken, van ademhaling tot tandgezondheid – alles is met elkaar verweven. Voor volwassenen die last hebben van afwijkende mondgewoonten, zoals mondademhaling of tongpersen, is het mogelijk om deze gewoonten aan te pakken via gerichte oefeningen. In dit artikel geven we een overzicht van de onderliggende oorzaken van afwijkende mondgewoonten, wat er op termijn mee kan gebeuren als deze gewoontes doorlopen, en geven we een reeks oefeningen om de mond- en tongmotoriek te versterken. Deze oefeningen zijn specifiek ontworpen voor volwassenen en kunnen ondersteund worden door logopedisch advies.
Wat zijn afwijkende mondgewoonten?
Afwijkende mondgewoonten zijn gedragingen die negatief kunnen zijn voor de tanden, het spreken, de ademhaling of de spierfunctie in de mond. Deze gewoontes zijn vaak aangeleerd in vroege jeugd, maar kunnen zich ook ontwikkelen in de adolescentie of zelfs in het volwassen leven, vooral als er sprake is van chronische ademproblemen of stress. De belangrijkste afwijkende mondgewoonten zijn:
- Duim- of vingerzuigen
- Spenen
- Mondademen
- Tongpersen
- Afwijkend slikken of kauwen
Deze gewoontes kunnen individueel of gecombineerd voorkomen. Ze kunnen leiden tot een slechte mondspierfunctie, wat op termijn kan resulteren in tandproblemen, spraakproblemen of zelfs ademhalingsschendingen. Het is daarom belangrijk om deze gewoontes op tijd te herkennen en gericht aan te pakken.
Oorzaken en gevolgen van tongpersen bij volwassenen
Tongpersen is een veelvoorkomend probleem, vooral bij kinderen, maar ook volwassenen kunnen hier last van hebben. Het gaat om het gedrag waarbij de tong tijdens het slikken of in rust tegen of tussen de tanden wordt geduwd. Deze druk kan leiden tot:
- Een afwijkende tandstand (open beet of scheve tanden)
- Een verkeerde articulatie, zoals slissen bij de letters “s” en “z”
- Spraakproblemen door onjuiste tongbewegingen
- Kaakspanning of kaakpijn
- Problemen met slikken, bijvoorbeeld een te diepe of te vlakke tongpositie
De oorzaken van tongpersen zijn meestal functioneel of gedragmatig. Vaak speelt een verkeerde ademhaling een rol, zoals mondademhaling door allergieën of vergrote amandelen. Ook spanning of stress kunnen een rol spelen in het ontstaan van tongpersen. Daarnaast kunnen gewoontes zoals duimzuigen in vroege jeugd een blijvend effect hebben op de mondspierfunctie.
Wat is Oro-MyoFunctionele Therapie (OMFT)?
De meest voorkomende therapie om tongpersen en andere afwijkende mondgewoonten te behandelen is de Oro-MyoFunctionele Therapie (OMFT). Deze therapie is gericht op het herstellen van de juiste functie van de mondspieren, met name de tong, lippen en wangen. Een logopedist leert de patiënt specifieke oefeningen om deze spieren te versterken en te trainen. Het doel is om de druk van de tong op de tanden te verminderen en de natuurlijke anatomie van de mond en kaak te herstellen.
De therapie omvat:
- Oefeningen voor de lippen om de lipsluiting te verbeteren
- Oefeningen voor de tong om de juiste positie en beweging te leren
- Ademhalingstrainingen om de neusademing te stimuleren
- Bewustwordingstrainingen om de patiënt bewust te maken van verkeerde gewoontes
Het is belangrijk om aan te houden dat deze oefeningen regelmatig worden uitgevoerd. Het aanleren van nieuwe motorische patronen vergt tijd en geduld. Bij complexe gevallen kan de logopedist samenwerken met een tandarts of orthodontist om een geïntegreerde benadering te bieden.
Oefeningen voor mond- en tongmotoriek bij volwassenen
De volgende oefeningen zijn gebaseerd op de aanbevelingen van logopeden en gericht op het verbeteren van de mond- en tongmotoriek. Ze zijn geschikt voor volwassenen die last hebben van mondademhaling, tongpersen of afwijkende slikgewoonten.
1. Lipsluiting oefenen
Een van de basisoefeningen is het leren sluiten van de lippen. Bij mondademhaling zijn de lippen vaak open, wat het beeld van de persoon kan beïnvloeden en het ademhalingssysteem kan belasten. Oefeningen om de lipspieren te versterken zijn dus essentieel.
- Muntje tussen de lippen houden: Laat het volwassene een munt of kaartje tussen de lippen houden. Geef een opdracht, bijvoorbeeld naar de keuken lopen en een glas water inschenken. Als de lippen open gaan, valt het muntje of kaartje en moet het opnieuw beginnen.
- Touwtrekken met de lippen: Maak een touw met een platte knoop aan een lege fles. Laat de persoon de fles hangen aan de lippen en probeer 30 seconden te houden. Dit oefent de lipspieren en versterkt de lipsluiting.
2. Tongpositie oefenen
Een juiste tongpositie is belangrijk voor een goede slikbeweging en spraakproductie. De tong moet in rust tegen het gehemelte liggen, met de tongpunt net achter de boventanden. Oefeningen om dit te leren zijn:
- Bewust slikken met gesloten lippen: Probeer bewust te slikken zonder de lippen te openen. Dit helpt bij het aanleren van een juiste slikbeweging en voorkomt het duwen van de tong naar voren.
- Tong tegen het gehemelte leggen: Oefen het bewust leggen van de tong tegen het gehemelte. Dit kan met een lepel of een klein voorwerp om de juiste positie te voelen.
3. Neusademing stimuleren
Mondademen kan de mond- en tongmotoriek verder verstoren. Het is daarom belangrijk om neusademing te stimuleren.
- Ruiken van kruiden en etenswaren: Laat de persoon allerlei kruiden of etenswaren ruiken. Het snuiven stimuleert de neusademing.
- Check de neusdoorgankelijkheid: Voor elke oefening is het belangrijk om eerst te controleren of de neus doorgankelijk is. Dit kan door kort te snuiten (met één neusgat dicht) om te zorgen dat er voldoende lucht doorheen kan.
4. Ademhalingsspelletjes in de dagelijkse omgeving
Het is effectiever om oefeningen regelmatig, maar korte tijd, uit te voeren dan één keer per week een langere sessie. Denk bijvoorbeeld aan:
- Wie kan de lippen het langst gesloten houden in de auto? Dit is een speelse manier om de lipspieren te trainen.
- Challenge met de fles: Maak een "challenge" met de fles en het touwtje. Iedereen in het gezin kan meedoen. Het is motiverend en helpt bij het opbouwen van een nieuwe gewoonte.
5. Oefeningen in rust en beweging
Het is belangrijk om de oefeningen zowel in rust als tijdens activiteiten uit te voeren. Dit helpt bij het integreren van de nieuwe motorische patronen in het dagelijks leven.
- Tong tegen het gehemelte houden tijdens het lezen of tv-kijken
- Bewust slikken bij het eten
Het belang van lichaamshouding en spierspanning
Naast de oefeningen zelf is ook de lichaamshouding belangrijk. Een verkeerde zit- of lichaamshouding kan leiden tot spanning in de kaak- en gezichtsspieren, wat op zijn beurt de mond- en tongmotoriek kan beïnvloeden. Het is daarom aan te raden om:
- Een rechte rughouding aan te nemen
- De kin iets naar beneden te houden
- De schouders ontspannen te houden
Een logopedist kan hierbij gerichte adviezen geven, bijvoorbeeld met oefeningen om de spierspanning te verminderen.
Het rol van stress en bewustwording
Soms is tongpersen of andere afwijkende mondgewoontes het gevolg van stress of onbewuste gedrag. Het is daarom belangrijk om ook aandacht te besteden aan de mentale en emotionele componenten. Een logopedist kan hierbij behulpzaam zijn door:
- Technieken te leren voor bewustwording
- Ademhalingstrainingen te geven
- Gedragstherapie aan te bieden
Bewustwordingstrainingen kunnen helpen bij het doorbreken van onbewuste gewoontes. Door de patiënt bewust te maken van het moment waarop de gewoonte zich voordoet, is het mogelijk om deze te veranderen.
Samenwerking met andere professionals
In sommige gevallen is het aan te raden om ook samen te werken met andere professionals, zoals tandarts of orthodontist. Dit is het geval als de afwijkende mondgewoontes al ernstige tand- of kaakproblemen hebben veroorzaakt. Samen kunnen logopedist, tandarts en orthodontist een geïntegreerde benadering bieden, waarbij zowel de motoriek als de anatomie van de mond en kaak worden aangepakt.
Conclusie
Het verbeteren van de mond- en tongmotoriek is een essentieel onderdeel van gezondheid en functioneren. Afwijkende mondgewoonten zoals tongpersen en mondademhaling kunnen op het eerste gezicht onschuldig lijken, maar op termijn leiden ze tot tal van problemen, zoals tandproblemen, spraakproblemen en ademhalingsschendingen. Het is daarom belangrijk om deze gewoontes op tijd te herkennen en aan te pakken.
Met behulp van gerichte oefeningen, zoals het versterken van de lippen en tongspieren, het stimuleren van de neusademing en het aanleren van een juiste lichaamshouding, is het mogelijk om deze gewoontes te doorbreken. Het aanleren van nieuwe motorische patronen vergt tijd en geduld, maar met regelmatige oefening en begeleiding is het mogelijk om een blijvend effect te behalen.
Bij complexere gevallen is het aan te raden om professioneel advies in te winnen bij een logopedist. Deze professional kan gerichte oefeningen aanbieden en eventueel samenwerken met andere experts om een geïntegreerde benadering te garanderen. Door deze aanpak is het mogelijk om niet alleen het probleem op te lossen, maar ook te voorkomen dat het zich opnieuw voordoet.