De arm- en handfunctie speelt een centrale rol in het uitvoeren van dagelijkse activiteiten, van het tandenpoetsen tot het tillen van een pan. Wanneer deze functie beperkt is, kan dat leiden tot verlies aan zelfredzaamheid en verminderde kwaliteit van leven. Gelukkig zijn er tal van oefeningen en interventies beschikbaar om de kracht, mobiliteit, coördinatie en fijne motoriek van armen en handen te verbeteren. Deze oefeningen worden vaak uitgevoerd in samenwerking met fysiotherapeuten, ergotherapeuten en revalidatieartsen, en zijn zowel bedoeld voor patiënten met hersenletsel, reumatische aandoeningen als voor mensen met verzwakte handfunctie als gevolg van ouderdom of andere aandoeningen.
In dit artikel bespreken we een aantal van de meest effectieve oefeningen en benaderingen om de arm- en handfunctie te verbeteren. We kijken niet alleen naar de fysieke oefeningen zelf, maar ook naar de psychologische en functionele aspecten van het herstel. De nadruk ligt op een holistische, geïntegreerde aanpak die aansluit bij de individuele behoeften van de patiënt.
Wat is arm- en handfunctietraining?
Arm- en handfunctietraining richt zich op het verbeteren van de functie van schouders, ellebogen, polsen en vingers. Het doel is om mensen in staat te stellen hun armen en handen zo optimaal mogelijk te gebruiken bij het uitvoeren van dagelijkse activiteiten. Deze activiteiten kunnen zo eenvoudig zijn als het openmaken van een verpakking of het vullen van een glas water. Het kan echter ook gaan om complexere taken zoals schrijven of het tillen van objecten.
De training omvat oefeningen die gericht zijn op kracht, mobiliteit, coördinatie en fijne motoriek. Deze oefeningen worden vaak uitgevoerd in samenwerking met een revalidatiecentrum, zoals het Hand- en Polscentrum Midden-Limburg, waarin zowel fysiotherapie als ergotherapie een rol spelen. De training kan zowel in een therapeutische omgeving als in eigen omgeving worden uitgevoerd, bijvoorbeeld via een handoefenkit of via een robotgestuurde training zoals ArmeoPower.
De rol van technologie in arm- en handfunctietraining
Technologie speelt tegenwoordig een steeds grotere rol in de revalidatie en functietraining van armen en handen. Het Roessingh Centrum voor Revalidatie is bijvoorbeeld sinds januari 2023 de eerste instelling in Nederland die de ArmeoPower gebruikt. Dit is een complexe arm-handrobot die actieve ondersteuning biedt voor schouder, elleboog, pols en hand.
De ArmeoPower werkt in een 3D-spelomgeving, wat patiënten extra motiverend vindt. De oefeningen zijn volledig afgestemd op de individuele behoeften van de patiënt en kunnen dus op maat gemaakt worden. Behandelaren zijn enthousiast over de mogelijkheden van deze technologie, vooral omdat er eerder weinig behandelingen beschikbaar waren voor patiënten met beperkte arm- of handfunctie.
Een van de voordelen van de ArmeoPower is dat de behandeling snel kan worden ingezet. In samenwerking met revalidatieartsen van de afdeling neurologie zijn specifieke inclusiecriteria opgesteld waarmee patiënten met hersenletsel direct bij opname worden gescreend. Hierdoor kan de behandeling al in de eerste week worden ingezet, wat essentieel is voor het behalen van revalidatiedoelstellingen.
Patiënten profiteren van de combinatie van actieve inzet en gedeeltelijke robotondersteuning. In de spelomgeving kunnen veel herhalingen worden gemaakt, wat leidt tot een versterking van de motorische vaardigheden. Daarnaast is de frequentie van de oefeningen vaak hoger dan in traditionele behandelingen, wat het herstelproces kan versnellen.
Roessingh is momenteel bezig met een uitgebreide evaluatie van de implementatie van de ArmeoPower in de vroege fase van revalidatie. Daarbij kijken zij niet alleen naar veranderingen in de arm- en handfunctie, maar ook naar de ervaringen van patiënten en eventuele knelpunten in de behandeling. Het doel is om eventueel een standaardiseringsplan te ontwikkelen dat toepasbaar is voor andere doelgroepen, zoals mensen met dwarslaesie.
Het Oefenlandschap: een dynamische omgeving voor herstel
Een ander innovatief instrument in de revalidatie van armen en handen is het Oefenlandschap. Dit is een interactieve trainingsomgeving waarin patiënten kunnen oefenen in een gemotiveerde en doelgerichte setting. Het Oefenlandschap is gelijkaardig aan een echt landschap en kan per aandachtsgebied worden aangepast. Tegenwoordig is het Oefenlandschap vooral gericht op de verbetering van de arm- en handfunctie.
De oefeningen in het Oefenlandschap zijn op maat gemaakt voor de patiënt. De spellen en trainingen kunnen worden afgesteld op het individuele niveau en de doelstellingen van de patiënt. Hierdoor wordt de oefening niet alleen doelgericht, maar ook aantrekkelijk voor de patiënt. Patiënten zijn vaak gemotiveerder om te oefenen wanneer ze zien dat hun resultaten verbeteren, wat op zijn beurt leidt tot een sneller behalen van revalidatiedoelen.
Het Oefenlandschap is ontwikkeld in samenwerking met een multidisciplinair team van artsen, ergotherapeuten en fysiotherapeuten. Deze groep test momenteel de volgorde en frequentie van de oefeningen om te zien welk protocol het meeste effect heeft. Het doel is om uiteindelijk een standaardiseringsplan op te stellen waarmee patiënten zelfstandig aan de slag kunnen gaan tussen de reguliere therapieën door.
Het Oefenlandschap is mogelijk gemaakt door de financiële ondersteuning van de Cornelia-Stichting. Het is gevestigd in de centrale hal van de kliniek in Beetsterzwaag en is bedoeld voor patiënten die een winnaarsmentaliteit willen ontwikkelen. Therapeuten adviseren patiënten om te informeren over de mogelijkheden van het Oefenlandschap en te experimenteren met de oefeningen.
Praktische oefeningen voor arm- en handfunctie
Oefeningen voor de arm- en handfunctie kunnen zowel in een therapeutische omgeving als in eigen omgeving worden uitgevoerd. Hieronder geven we een overzicht van een aantal praktische oefeningen die effectief zijn bij het verbeteren van kracht, mobiliteit en fijne motoriek.
Oefening 11: Beweging van de pols
- Doel: Verbetering van de mobiliteit van de pols.
- Uitvoering: Ga aan een tafel zitten. Leg de hand op de tafel. Houd met de andere hand de onderarm vast. Beweeg de pols zover mogelijk naar binnen en naar buiten.
- Aandachtspunt: Let op eventuele pijn of beperkingen. Gebruik eventueel een ondersteunende brace als nodig.
Oefening 12: Handen tegen elkaar
- Doel: Versterking van de handspieren.
- Uitvoering: Zet de handen tegen elkaar voor het gezicht. Houd de handpalmen tegen elkaar en beweeg de handen naar beneden.
- Aandachtspunt: Deze oefening is geschikt voor patiënten met goede kracht in de armen, maar kan ook aangepast worden door het aantal herhalingen te verminderen.
Oefening 13: Knijpen in washandjes
- Doel: Versterking van de fijne motoriek en kracht in de hand.
- Uitvoering: Ga op een stoel met armleuningen zitten. Pak 2 washandjes en rol die samen op. Leg je arm op een armleuning met de pols ondersteund. Knijp in de 2 opgerolde washandjes.
- Aandachtspunt: Deze oefening kan ook uitgevoerd worden met andere objecten zoals tennisballen of therapeutische kneedgoed.
Oefening 14: Rondjes met vingers
- Doel: Verbetering van de fijne motoriek en coördinatie.
- Uitvoering: Ga op een stoel met armleuningen zitten. Leg je arm op een armleuning met de pols ondersteund. Knijp met 1 vinger in de washandjes. Probeer een mooi rondje te maken. Herhaal deze oefening met de rest van de vingers.
- Aandachtspunt: Deze oefening kan uitgevoerd worden met en zonder ondersteuning van een therapeut. Het is belangrijk om de vingers niet te forceren als er pijn optreedt.
Hulpmiddelen bij arm- en handfunctie
Krachtsverlies in de armen en handen kan de zelfredzaamheid belemmeren. Daarom is het vaak noodzakelijk om gebruik te maken van hulpmiddelen, zoals spalken of ondersteunende braceringen. Deze hulpmiddelen kunnen de functie van de hand ondersteunen en tegelijkertijd het gevoel van veiligheid en onafhankelijkheid bevorderen.
Een praktijk zoals de Ergotherapiepraktijk Domi advisert patiënten over het gebruik van hulpmiddelen, maar maakt geen spalken zelf. Daarvoor kan er terecht worden bij gespecialiseerde instellingen zoals Hand en Polsspalk of Livit Ottobock Care.
Het gebruik van hulpmiddelen moet altijd afgestemd zijn op de individuele behoeften van de patiënt. Een therapeut kan bepalen of een bepaalde spalk of brace geschikt is en hoe deze het best gebruikt kan worden.
De rol van de therapeut in arm- en handfunctietraining
De therapeut, of het nu een fysiotherapeut of ergotherapeut is, speelt een centrale rol in de oefeningen en interventies voor de arm- en handfunctie. Zij is verantwoordelijk voor het opstellen van een geïndividualiseerd oefenplan dat aansluit bij de behoeften en mogelijkheden van de patiënt.
Een therapeut kan oefeningen aanpassen, bijvoorbeeld door het aantal herhalingen te verminderen of door ondersteunende hulpmiddelen in te zetten. Daarnaast helpt de therapeut de patiënt bij het herkennen van vooruitgang en het vasthouden van de motivatie. Motivatie is namelijk een cruciale factor in het revalidatieproces. Patiënten die gemotiveerd zijn, oefenen meer en behalen hun doelen sneller.
In sommige gevallen werkt de therapeut ook samen met andere professionals, zoals revalidatieartsen of psychologen, om een geïntegreerde aanpak te realiseren. Deze aanpak zorgt ervoor dat niet alleen de fysieke aspecten van het herstel worden aangepakt, maar ook de psychologische en functionele aspecten. Zo kan een patiënt niet alleen leren om zijn armen en handen beter te gebruiken, maar ook leren omgaan met eventuele frustratie of angst die gepaard kunnen gaan met het verlies aan functie.
De rol van de patiënt in het herstelproces
Hoewel de therapeut een essentiële rol speelt in de arm- en handfunctietraining, is de patiënt zelf even belangrijk in het herstelproces. Actieve deelname, motivatie en consistente oefening zijn cruciale factoren voor het behalen van revalidatiedoelen.
Een handoefenkit, zoals ontwikkeld tijdens de eerste corona lockdown, is een voorbeeld van hoe patiënten zelfstandig kunnen oefenen in hun eigen omgeving. Deze kit bevat een reeks eenvoudige oefeningen die zonder digitale hulpmiddelen worden uitgevoerd. De therapeut kan specifieke oefeningen selecteren en deze doornemen met de patiënt. Het doel is om de patiënt zo onafhankelijk mogelijk te maken bij het uitvoeren van de oefeningen, terwijl hij of zij toch ondersteund wordt door de therapeut.
Het gebruik van een handoefenkit is vooral geschikt voor patiënten die geen toegang hebben tot een revalidatiecentrum of die liever in hun eigen omgeving oefenen. De kit is ontworpen om eenvoudig te gebruiken te zijn en de attributen die nodig zijn zijn vaak al in huis aanwezig, zoals washandjes, tennisballen of kneedgoed.
Conclusie
Oefeningen voor de arm- en handfunctie zijn essentieel voor mensen die hun kracht, mobiliteit, coördinatie of fijne motoriek willen verbeteren. Deze oefeningen kunnen uitgevoerd worden in een therapeutische omgeving of in eigen omgeving en zijn vaak afgestemd op de individuele behoeften van de patiënt. Technologie zoals ArmeoPower en het Oefenlandschap bieden innovatieve manieren om de oefeningen te maken aantrekkelijker en doelgerichter.
Bij de arm- en handfunctietraining speelt de therapeut een centrale rol. Zij helpt de patiënt bij het opstellen van een geïndividualiseerd oefenplan en zorgt voor ondersteuning en begeleiding tijdens het herstelproces. Daarnaast is de patiënt zelf even belangrijk, aangezien motivatie en actieve deelname cruciale factoren zijn voor het behalen van revalidatiedoelen.
Arm- en handfunctietraining is een holistische aanpak die niet alleen de fysieke aspecten van het herstel aandacht geeft, maar ook de psychologische en functionele aspecten. Door middel van geïntegreerde therapieën, technologie en praktische oefeningen kan iedere patiënt zijn of haar doelen behalen en zo onafhankelijker worden in het dagelijks leven.