Oefeningen voor Begrijpend Lezen op MBO-niveau

Begrijpend lezen is een essentiële vaardigheid die niet alleen cruciaal is voor academische successen, maar ook voor de dagelijkse communicatie in het werk en het sociale leven. Voor leerlingen op MBO-niveau is het ontwikkelen van een goed begrijpend leesniveau een kerncompetentie die hen helpt om teksten te verwerken, informatie te analyseren en kritisch te denken. Oefeningen die gericht zijn op het vergroten en verdiepen van begrijpend lezen zijn dus van essentieel belang. Deze oefeningen moeten niet alleen de technische vaardigheid van lezen ondersteunen, maar ook het bewust en doelgericht gebruiken van leesstrategieën bevorderen.

De onderwijskennis en onderzoekresultaten tonen aan dat oefeningen die gericht zijn op het opbouwen van achtergrondkennis en woordenschat, strategisch lezen en schrijfactiviteiten, het begrijpend lezen positief beïnvloeden. Bovendien blijkt uit onderzoek dat deze activiteiten vooral effectief zijn voor leerlingen met een zwakkere leesachtergrond. In dit artikel worden verschillende oefeningen voor begrijpend lezen op MBO-niveau besproken, op basis van wetenschappelijke inzichten en praktische toepassingen.

Begrijpend lezen als doelgericht proces

Een van de kernprincipes uit het onderzoek naar begrijpend lezen is dat het doel van leesonderwijs tweeledig is. Enerzijds moet het lezen van teksten een automatisch proces worden waarbij leerlingen betekenis snel en efficiënt toekennen. Anderzijds moet het begripsproces bewust kunnen worden aangestuurd en verdiept, vooral wanneer de automatisering niet vloeiend verloopt. Dit tweeledig doel heeft gevolgen voor de keuze van oefeningen en de aanpak in de klas.

Oefeningen die gericht zijn op het opbouwen van achtergrondkennis en woordenschat spelen een centrale rol bij het ontwikkelen van automatisering. Hierbij gaat het om langdurig lezen over een bepaald thema, wat helpt bij het aanleren van specifieke woorden en concepten. Daarnaast is expliciete instructie in leesstrategieën en tekststructuur belangrijk om leerlingen in staat te stellen om het begripsproces bewust te beheersen. Oefeningen die deze strategieën in de praktijk brengen, zoals het schrijven over een tekst of het analyseren van de structuur van informatieve of verhalende teksten, zijn dus essentieel.

Oefeningen voor het opbouwen van achtergrondkennis

Een van de kernactiviteiten in het begrijpend-leesonderwijs is het opbouwen van achtergrondkennis. Dit gebeurt doordat leerlingen gedurende een langere periode tekst lezen over hetzelfde thema. Deze aanpak helpt bij het automatiseren van het betekenisverleningsproces, omdat leerlingen geleidelijk aan meer woorden en concepten begrijpen zonder bewust te moeten nadenken over de betekenis.

Oefeningen voor het opbouwen van achtergrondkennis kunnen bijvoorbeeld bestaan uit het lezen van meerdere teksten over een specifiek onderwerp, zoals duurzaamheid, economie of technologie. Leerlingen kunnen deze teksten niet alleen lezen, maar ook samenvatten, discussiëren en schrijven over. Dit ondersteunt het begrijpen van de inhoud en het opbouwen van een woordenschat gericht op het thema.

Een andere oefening is het gebruik van visuele ondersteuning, zoals filmpjes of illustraties, om leerlingen voor te bereiden op het lezen van een tekst. Deze ondersteuning helpt bij het opbouwen van contextuele kennis en maakt het begrijpen van de tekst makkelijker. Ook het luisteren naar luisterboeken die gerelateerd zijn aan het thema kan een nuttige oefening zijn, vooral voor leerlingen met een zwakkere achtergrond.

Oefeningen voor het bewust beheersen van leesstrategieën

Naast het opbouwen van achtergrondkennis is het ook belangrijk dat leerlingen bewust leren om te gaan met leesstrategieën. Deze strategieën omvatten het stellen van vragen, het voorspellen van inhoud, het opzoeken van informatie en het analyseren van tekststructuren. Oefeningen die gericht zijn op het aanleren van deze strategieën helpen leerlingen om het begripsproces actief te beheersen.

Een veelgebruikte oefening is het stellen van vragen over een tekst. Leerlingen kunnen leren hoe ze vragen kunnen formuleren die gericht zijn op het begrijpen van de hoofdinhoud, het analyseren van argumenten of het opzoeken van specifieke informatie. Ook het schrijven van vragen over een tekst is een nuttige activiteit, omdat het leerlingen aangemoedigt om actief met de tekst om te gaan en niet alleen passief te lezen.

Een andere oefening is het voorspellen van inhoud op basis van titels, afbeeldingen of eerdere teksten. Hierbij leren leerlingen hoe ze gebruik kunnen maken van hun voorafgaande kennis om een tekst beter te begrijpen. Deze oefening ondersteunt het kritisch lezen en het verwerken van informatie.

Oefeningen voor het verdiepen van begripsniveau

Oefeningen die gericht zijn op het verdiepen van begripsniveau zijn cruciaal voor het bereiken van een dieper begrip van teksten. Hierbij gaat het niet alleen om het begrijpen van de hoofdinhoud, maar ook om het analyseren van argumenten, het herkennen van redeneerstructuren en het formuleren van eigen meningen op basis van de tekst.

Een veelgebruikte oefening is het schrijven over een tekst. Deze oefening kan bestaan uit het schrijven van een samenvatting, een reactie of een eigen interpretatie van de tekst. Het schrijven ondersteunt het begrijpen van de inhoud, omdat leerlingen hun gedachten moeten ordenen en uitdrukken in eigen woorden. Uit onderzoek blijkt dat schrijfactiviteiten tijdens het begrijpend-leesonderwijs een positief effect hebben op het leesbegrip van leerlingen.

Een andere oefening is het analyseren van de structuur van een tekst. Leerlingen leren hoe informatieve en verhalende teksten zijn opgebouwd en welke rol hoofdideeën, detailinformatie en overgangen spelen. Deze oefening helpt bij het begrijpen van complexe teksten en ondersteunt het kritisch lezen.

Oefeningen voor het bevorderen van leesmotivatie

Motivatie speelt een cruciale rol in het begrijpend-leesonderwijs. Leerlingen die geïnteresseerd zijn in de inhoud van een tekst lezen deze meestal met meer betrokkenheid en begrip. Oefeningen die gericht zijn op het bevorderen van leesmotivatie zijn daarom essentieel voor het succesvol leren begrijpend lezen.

Een veelgebruikte oefening is het kiezen van eigen boeken of teksten om te lezen. Leerlingen kunnen een boek of artikel kiezen dat hen persoonlijk spreekt of dat gerelateerd is aan hun interesses. Deze oefening maakt het lezen betekenisvol en helpt bij het ontwikkelen van een persoonlijke leesidentiteit.

Een andere oefening is het organiseren van leesactiviteiten in de klas, zoals het bespreken van een boek of het maken van een leesreis. Deze activiteiten helpen bij het creëren van een leescommunity en ondersteunen het uitwisselen van ideeën en meningen.

Oefeningen voor zwakkere lezers

Oefeningen voor zwakkere lezers vereisen een extra aandacht voor ondersteuning en herhaling. Leerlingen met een zwakkere leesachtergrond hebben vaak meer tijd nodig om achtergrondkennis op te bouwen en leesstrategieën te leren. Oefeningen die gericht zijn op deze leerlingen moeten daarom extra ondersteuning bieden, zoals visuele hulpmiddelen, luisteractiviteiten en herhaalde leesmomenten.

Een veelgebruikte oefening is het gebruik van visuele contexten, zoals filmpjes of illustraties, om leerlingen voor te bereiden op het lezen van een tekst. Deze ondersteuning helpt bij het opbouwen van contextuele kennis en maakt het begrijpen van de tekst makkelijker. Ook het luisteren naar luisterboeken die gerelateerd zijn aan het thema kan een nuttige oefening zijn, vooral voor leerlingen met een zwakkere achtergrond.

Een andere oefening is het ondersteund lezen van teksten. Hierbij lezen leerlingen een tekst in aanwezigheid van een leraar of een peer, die hen kan ondersteunen bij het begrijpen van de inhoud. Deze oefening helpt bij het automatiseren van het betekenisverleningsproces en maakt het lezen minder frustrerend.

Conclusie

Begrijpend lezen op MBO-niveau is een essentiële vaardigheid die leerlingen helpt om teksten te verwerken, informatie te analyseren en kritisch te denken. Oefeningen die gericht zijn op het opbouwen van achtergrondkennis, het bewust beheersen van leesstrategieën, het verdiepen van begripsniveau en het bevorderen van leesmotivatie zijn daarom essentieel. Deze oefeningen moeten niet alleen de technische vaardigheid van lezen ondersteunen, maar ook het bewust en doelgericht gebruiken van leesstrategieën bevorderen. Door deze oefeningen in te zetten in het onderwijs, kan het begrijpend lezen van leerlingen op MBO-niveau significat verbeteren.

Bronnen

1. Land, J. (2009). Zwakke lezers, sterke teksten? Effecten van tekst- en lezerskenmerken op het tekstbegrip en de tekstwaardering van vmbo-leerlingen. Amsterdam: Stichting Lezen
2. Leslie, L. & Caldwell, J.S. (2017). Assessments of Reading Comprehension. Challenges and Directions. In: S.R. Israel (Ed). Handbook of Research on Reading Comprehension (2nd ed.), pp 219-270.
3. Marzano, R. J., Pickering, D., & Pollock, J. E. (2001). Classroom instruction that works: Research-based strategies for increasing student achievement. Ascd.
4. Meyer, B.J., Wijekumar, K.K., & Lei, P. (2018). Comparative signaling generated for expository texts by 4th-8th graders: Variations by text structure strategy instruction, comprehension skill, and signal word. Reading and Writing, 31(9), 1937-1968.
5. Murphy, P. K., Wilkinson, I. A. G., Soter, A. O., Hennessey, M. N., & Alexander, J. F. (2009). Examining the effects of classroom discussion on students’ comprehension of text: A meta-analysis. Journal of Educational Psychology, 101(3), 740-764.
6. National Institute of Child Health and Human Development (2000). Report of the National Reading Panel. Teaching children to read: An evidence-based assessment of the scientific research literature on reading and its implications for reading instruction. NICH Publication No. 00-4769. Washington, DC: U.S. Government Printing Office.
7. Guthrie, J.T. & Coddington, C. (2009). Reading Motiation. In K.Wenzel & A. Wigfield (Red). Handbook of motivation at school (pp. 503-526). Routledge.
8. Guthrie, J. T., & Klauda, S. L. (2014). Effects of classroom practices on reading comprehension, engagement, and motivation for adolescents. Reading Research Quarterly, 49, 387-416.
9. Guthrie, J. T., & Wigfield, A. (2000). Engagement and motivation in reading. In M. L. Kamil, P. B. Mosenthal, P. D. Pearson, & R. Barr (Eds.), Handbook of reading research (pp. 403- 424). Mahwah, NJ: Erlbaum.
10. Guthrie, J. Y., Wigfield, A., & Perencevich K. (2004). Motivating reading comprehension: Concept-oriented reading instruction. Mahwah, NJ: Erlbaum.
11. Haager, D., Klinger, J., & Vaughn, S. (2007). Evidence-based reading practices for response to intervention. Baltimore, MD: Paul Brookes Publishing.
12. Hall-Mills, S. S., & Marante, L. M. (2022). Explicit text structure instruction supports expository text comprehension for adolescents with learning disabilities: A systematic review. Learning Disability Quarterly, 45(1), 55-68.
13. Harris, S., Staff, N. A. G. B., Fields, R., & Buckley, N. A. (2013). National Assessment Governing Board.
14. Hattie, J., & Timperley, H. (2007). The power of feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112.
15. Hebert, M., Gillespie, A., & Graham, S. (2013). Comparing effects of different writing activities on reading comprehension: A meta-analysis. Reading and Writing, 26, 111-138.
16. Collins, J. L., Lee, J., Fox, J. D., & Madigan, T. (2017). Bringing together reading and writing: An experimental study of writing intensive reading comprehension in low-performing urban elementary schools. Reading Research Quarterly (52)3, 311-332.
17. Graham, S., & Hebert, M. (2011). Writing-to-read: A meta-analysis of the impact of writing and writing instruction on reading. Harvard Educational Review, 81, 710–744.
18. Graham, S., Liu, X., Bartlett, B., Ng, C., Harris, K. R., Aitken, A., Barkel, A., Kavanaugh, K.& Talukdar, J. (2018) Reading for writing: A meta-Analysis of the impact of reading interventions on writing. Review of Educational Research, 88(2), pp. 243–284.
19. Romance, N. R., & Vitale, M. R. (2012). Applying interdisciplinary instructional perspectives within a core concept framework to engender student conceptual understanding in science across grades K-5. Second international handbook of science education, 1351-1374.
20. Van den Broek, P., Helder, A., Espin, C. & Liende, M. van der (2021). Sturen op Begrip: Effectief Leesonderwijs in Nederland. Rapportage aan de Vaste 2e Kamer Commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Leiden: Universiteit Leiden.