Begrijpend luisteren is een essentiële vaardigheid die niet alleen bijdraagt aan het begrijpend lezen en schrijven, maar ook tot een grotere taalontwikkeling en cognitieve groei. Hoewel het in veel onderwijsstages niet zo prominent aan de orde is als lezen en schrijven, is het een krachtige leerstrategie die de motivatie van leerlingen kan verhogen en hun leesplezier kan vergroten. In dit artikel worden verschillende oefeningen en praktische toepassingen besproken die leraars kunnen gebruiken om begrijpend luisteren in de klas te versterken.
Het belang van begrijpend luisteren
Begrijpend luisteren betekent dat leerlingen actief en doelgericht luisteren naar gesproken taal en betekenis toekennen aan wat ze horen. Deze vaardigheid helpt bij het vergroten van woordenschat, het verbeteren van concentratie en het begrijpen van verhaalstructuren en oorzaak-gevolgrelaties. In de kleutergroepen en groep 3 speelt begrijpend luisteren nog een prominente rol in het onderwijs, maar vanaf groep 4 schuift de aandacht naar begrijpend lezen.
Leraar en audio-educatiespecialist Tjeerd van den Elsen wijst erop dat het onderwijs te veel focus heeft op lezen en te weinig op luisteren. Hij noemt dit de "leesfuik", waarbij het leesvermogen vaak geëvalueerd wordt, terwijl het luistervermogen relatief onzichtbaar blijft. Begrijpend luisteren is echter een belangrijke voorwaarde voor het begrijpend lezen. Door luistervaardigheden te oefenen, worden ook de vaardigheden voor het begrijpen van schriftelijke teksten gestimuleerd.
Oefeningen om begrijpend luisteren te versterken
1. Het gebruik van podcasts in de klas
Podcasts zijn een krachtig middel om begrijpend luisteren te oefenen. Kinderen die naar een podcast luisteren, beginnen vaak meteen een gesprek over wat ze hebben gehoord. Meer dan de helft van hen vertelt aan anderen wat ze hebben geleerd of stelt vragen om meer informatie te krijgen. Dit intrinsieke verlangen om meer te weten is een waardevolle motivatiebron voor leerlingen.
In de klas kan een luisterhoek ingericht worden waar leerlingen rustig een podcast kunnen beluisteren. Deze podcasts kunnen ook deel uitmaken van de weektaak of in een online leeromgeving worden opgenomen. Tjeerd stelt zelfs voor om podcasts in groepsverband te maken, waarbij leerlingen een verhaal of lesmateriaal opnemen en daarna in de klas beluisteren. Dit zorgt niet alleen voor plezier, maar ook voor het oefenen van het begrijpend luisteren.
2. Audio in plaats van video gebruiken
Een andere strategie is om audiofragmenten in te zetten in plaats van video’s. Kinderen hebben immers al veel schermgerichte activiteiten in hun dagelijks leven. Door audio te gebruiken, wordt er even zonder scherm gewerkt, wat kan bijdragen aan het concentratievermogen en het vermogen om zich volledig op de geluidsinput te richten. Tijdens deze activiteiten kunnen leerlingen gericht luisteren naar bepaalde elementen in de audio, zoals hoofdthema’s, hoofdpersonages of belangrijke gebeurtenissen.
3. Eigen podcasts maken
Het maken van een podcast is een actieve oefening die leerlingen betrekt in het proces van luisteren en begrijpen. Door samen een podcast te maken, leren leerlingen niet alleen hoe men een verhaal kan opbouwen, maar ook hoe men als luisteraar kan reageren en begrip kan tonen voor wat is verteld. Voor het maken van een podcast is geen duur uitrusting nodig; met een gewone mobiele telefoon en een gratis montageprogramma zoals Audacity is al veel bereikt.
4. Opnemen en beluisteren van taalactiviteiten in de klas
Een eenvoudige, maar effectieve oefening is het opnemen van taalactiviteiten in de klas en deze later terug te beluisteren. Bijvoorbeeld, een leraar kan een verhaal voorlezen en dat opnemen. Vervolgens kunnen leerlingen dit verhaal later beluisteren en vragen beantwoorden over de inhoud. Dit helpt bij het oefenen van het actieve luisteren, het onthouden van details en het begrijpen van de structuur van het verhaal.
5. Begrijpend luisteren via digitale platforms
Er zijn ook specifieke digitale platforms en methodes ontwikkeld om begrijpend luisteren te stimuleren. Bijvoorbeeld, in de methode "Kidsweek in de Klas" lezen leerlingen artikelen uit Kidsweek, een weekkrant voor kinderen van 7 tot 12 jaar. Naast het lezen van teksten, zijn er ook lessen begrijpend luisteren ontwikkeld voor groepen 1 t/m 4. Aan de hand van een filmpje wordt een (prenten)boek voorgelezen, waarna leerlingen vragen beantwoorden over de inhoud. Deze methode zorgt voor een geïntegreerde aanpak van begrijpend luisteren, begrijpend lezen en wereldoriëntatie.
Het gebruik van werkbladen en oefenmateriaal
Naast audio- en visuele oefeningen zijn er ook schriftelijke middelen beschikbaar om begrijpend luisteren te versterken. Het lespakket "Kampioen in begrijpend luisteren! - Groep 5/6 - Deel 2" bevat 20 educatieve teksten die bijdragen aan de algemene ontwikkeling van leerlingen. Bij elke tekst staan vijf vragen die na afloop van het voorlezen gesteld kunnen worden. De teksten kunnen in willekeurige volgorde worden gelezen en zijn daarnaast voorzien van werkbladen en antwoordbladen, waardoor ze ook zelfstandig gebruikt kunnen worden voor begrijpend lezen. Deze combinatie van luisteren en schriftelijke oefeningen helpt leerlingen bij het verankeren van de geïnformeerde inhoud in hun geheugen.
Praktische toepassing in de klas
De praktische toepassing van begrijpend luisteren in de klas vereist niet alleen het kiezen van de juiste middelen, maar ook een bewuste aanpak van de lesstructuur. Hier zijn enkele richtlijnen:
- Voorbereiding: Kies een geschikt audiofragment of podcast dat aansluit bij de leerdoelen van de les. Dit kan een verhaal, een reportage of een interview zijn.
- Actief luisteren: Laat leerlingen luisteren en vragen noteren over wat ze horen. Dit kan op papier of digitaal.
- Terugblik: Na het luisteren, bespreken leerlingen de inhoud en beantwoorden ze eventuele vragen. Dit kan in groepsverband of individueel.
- Reflectie: Laat leerlingen reflecteren op hun luisterervaring. Wat vonden ze moeilijk? Wat vonden ze makkelijk?
Dit proces helpt leerlingen bij het oefenen van het begrijpend luisteren en versterkt ook hun zelfreflectie en communicatievaardigheden.
De rol van de leraar
De rol van de leraar is van groot belang bij het versterken van begrijpend luisteren. De leraar is niet alleen verantwoordelijk voor het kiezen van geschikte oefeningen en middelen, maar ook voor het stimuleren van een luisterende houding bij de leerlingen. Dit betekent dat de leraar aandacht moet besteden aan het actieve luisteren zelf, bijvoorbeeld door tijdens klassikale discussies te laten zien hoe men gericht luistert naar hetgeen anderen zeggen en hoe men daarop reageert.
Bovendien kan de leraar het begrijpend luisteren versterken door het regelmatig in te zetten in verschillende vakken. Zo kan begrijpend luisteren niet alleen bij taalonderwijs aan de orde zijn, maar ook bij geschiedenis, maatschappijleer of zelfs in de wetenschap. De leraar kan bijvoorbeeld een podcast of een audiobron gebruiken om een historisch gebeurtenis te bespreken of een wetenschappelijk onderwerp te verduidelijken.
Conclusie
Begrijpend luisteren is een essentiële vaardigheid die niet alleen bijdraagt aan het begrijpend lezen, maar ook tot een grotere taalontwikkeling, verbeterde concentratie en een betere sociale interactie. Door podcasts, audiofragmenten, werkbladen en digitale platforms in te zetten, kunnen leraars effectieve oefeningen ontwikkelen die het begrijpend luisteren versterken. Deze activiteiten zijn niet alleen educatief, maar ook aangenaam voor de leerlingen, wat leidt tot meer motivatie en betrokkenheid in de klas.