Cognitieve Training bij Kinderen: Effecten en Toepassingen in de Praktijk

Inleiding

Cognitieve training is een steeds vaker voorkomende benadering binnen de behandeling van kinderen met aandachtstoestel AD(H)D. Deze training richt zich op het verbeteren van uitvoerende functies zoals aandacht, geheugen en zelfregulatie via computerspelletjes of interactieve oefeningen. De doelen zijn gericht op het ondersteunen van dagelijks functioneren, scholastische prestaties en gedragsbeheersing. In dit artikel wordt ingegaan op de beschikbare onderzoeksgegevens, de toepassing binnen het Nederlandse zorglandschap, en de kritische evaluatie van de effectiviteit van deze trainingen. De nadruk ligt op een holistische benadering die aansluit bij het verbeteren van cognitieve, emotionele en gedragsmatige aspecten bij kinderen met aandachtstoestel.

Wat is Cognitieve Training?

Cognitieve training bij kinderen met AD(H)D omvat intensieve, computergebaseerde oefeningen die gericht zijn op het verbeteren van uitvoerende functies zoals aandacht, geheugen en zelfregulatie. Deze oefeningen worden meestal gedurende een korte periode (4 tot 5 weken) intensief uitgevoerd, waarbij de moeilijkheid dynamisch wordt afgestemd op het individuele niveau van het kind. Bekende programma's die in Nederland worden gebruikt, zijn onder andere Cogmed en BrainGame Brian. Deze programma's zijn ontworpen om het functioneren van kinderen met aandachtstoestel te verbeteren op verschillende vlakken, zoals schoolprestaties, sociale vaardigheden en zelfbeheersing.

Onderzoek naar Cognitieve Training

Onderzoeksresultaten

Een aantal onderzoeken heeft de effectiviteit van cognitieve trainingen vergeleken met zowel wachtrijbehandeling (waitlist) als gebruikelijke zorg (usual care). In de studies van Egeland (2013), Kermani (2016), Steiner (2011 en 2014), Tamm (2013) en Van der Oord (2014) is onderzocht of cognitieve training een positief effect heeft op aandachtstoestel-symptomen zoals inattentie, hyperactiviteit en functioneren. De studies zijn uitgevoerd bij kinderen tussen 6 en 13 jaar en duren meestal 5 tot 8 weken. In deze studies was het gebruik van medicatie toegestaan, en in de meeste gevallen was 60 tot 70 procent van de deelnemers medicatiebehandeld.

De resultaten tonen aan dat cognitieve trainingen significatieve verbeteringen kunnen teweegbrengen in aandacht en geheugenfuncties, en soms ook in functioneren op school. Zo toonde Egeland (2013) dat kinderen die cognitieve training volgden, betere scores behaalden op aandacht, inattentie en scholastische prestaties in wiskunde en lezen, zowel direct na de training als acht maanden later. De verbetering bleek in sommige gevallen te duren tot negen weken na de training, zoals gemeld door Van der Oord (2014).

Vergelijking met Neurofeedback

Een aantal studies vergelijken cognitieve training met neurofeedback. Bijvoorbeeld in de studie van Gevensleben (2009) werden neurofeedback en cognitieve training vergeleken bij kinderen met AD(H)D. De resultaten lieten zien dat beide benaderingen gunstige effecten hadden op inattentie en hyperactiviteit. Het gebruik van medicatie was echter in deze studie niet toegestaan, wat een belangrijk verschil maakt met andere studies waarin medicatie een rol speelt.

In de studies van Steiner (2011 en 2014) werden neurofeedback en cognitieve training vergeleken. De resultaten waren variabel en afhankelijk van de maatregelen die werden genomen. In enkele gevallen bleek neurofeedback even effectief te zijn als cognitieve training, terwijl in andere gevallen de effecten van cognitieve training langer duurden.

Toepassing in de Praktijk in Nederland

In Nederland zijn verschillende programma’s beschikbaar voor cognitieve training bij kinderen met AD(H)D. De meest gebruikte programma’s zijn Cogmed en BrainGame Brian, die zowel in klinische setting als in scholen worden aangeboden. Deze programma’s zijn ontworpen om de uitvoerende functies van kinderen te stimuleren en te verbeteren via interactieve en aangepaste oefeningen. Het aantal sessies varieert meestal tussen 20 en 25, verdeeld over 4 tot 5 weken.

Tot op heden is er geen systematisch onderzoek uitgevoerd naar de effectiviteit van deze trainingen binnen het Nederlandse zorglandschap. De beschikbare gegevens komen voornamelijk uit onderzoeken uit het buitenland, zoals Noorwegen, de Verenigde Staten en Duitsland. Hoewel deze studies suggestieve resultaten tonen, is het belangrijk om deze te interpreteren binnen de context van de Nederlandse praktijk en omgeving.

Kritische Evaluatie van de Onderzoeksgegevens

Hoewel de beschikbare studies suggestieve resultaten tonen, zijn er een aantal beperkingen en onzekerheden in de literatuur die moeten worden genoemd.

Beperkingen van de Onderzoeken

Samplegroottes zijn klein. De meeste studies zijn uitgevoerd met kleine aantallen deelnemers (soms minder dan 30 kinderen per groep), wat de statistische kracht van de resultaten beperkt.
Heterogeniteit van de groepen. De mate van ernst van AD(H)D was in veel studies niet uniform, wat invloed kan hebben op de resultaten.
Gebruik van medicatie. In veel studies was het gebruik van medicatie toegestaan, wat het effect van de cognitieve training moeilijk te isoleren maakt.
Follow-upperiode is vaak kort. De meeste studies rapporteren resultaten op korte termijn (binnen 8 tot 9 weken), terwijl de langdurige effecten minder goed onderzocht zijn.

Onzekerheden in de Resultaten

De effecten op het gedrag en functioneren zijn variabel. In sommige studies is een duidelijke verbetering gemeld op school- en functioneringsprestaties, terwijl andere studies minder consistente resultaten tonen.
De effecten van combinaties met andere interventies zijn onduidelijk. Er zijn weinig studies die onderzoeken of cognitieve training een positief effect heeft wanneer gecombineerd met andere interventies zoals oudertraining of cognitieve gedragstherapie.

Cognitieve Training en Samenwerking met Ouders

Een belangrijk aspect van het ondersteunen van kinderen met AD(H)D is de rol van de ouders. Ouders worden vaak betrokken in het behandingsproces, zowel bij cognitieve training als bij andere interventies. In de literatuur is een aantal studies beschikbaar die de effectiviteit van oudertraining onderzoeken.

In de studie van Hinfelaar et al. (2011) is onderzocht of een leerkrachttraining effect heeft op het functioneren van kinderen met AD(H)D. De resultaten tonen aan dat wanneer ouders en leerkrachten betrokken worden in het ondersteunen van kinderen, het effect van de interventies aanzienlijk kan verbeteren. Deze aanpak kan worden beschouwd als een supplement bij cognitieve trainingen.

Verder onderzoekt Hoath & Sanders (2002) een uitgebreidere groepinterventie voor ouders van kinderen met AD(H)D, waarbij de nadruk ligt op positief ouderschap en gedragsbeheersing. Deze studies tonen aan dat oudertraining een waardevolle bijdrage kan leveren aan het verbeteren van het functioneren van kinderen met AD(H)D, zowel op sociaal-emotioneel vlak als in het scholastisch functioneren.

Samenwerking met School en Onderwijs

Onderwijsinstellingen spelen een cruciale rol in het ondersteunen van kinderen met AD(H)D. Een aantal studies onderzoekt de effectiviteit van schoolgebaseerde interventies en planningstrainingen. In de studie van Langberg et al. (2008 en 2012) is onderzocht of een organisatieskillstraining bij leerlingen met AD(H)D effect heeft op hun scholastisch functioneren. De resultaten tonen aan dat dergelijke interventies positieve effecten kunnen hebben op planning, organisatie en schoolprestaties.

Hoewel deze studies niet direct gericht zijn op cognitieve training, tonen ze wel aan dat ondersteunende interventies binnen het onderwijs een belangrijke rol kunnen spelen in het verbeteren van het functioneren van kinderen met AD(H)D. De combinatie van cognitieve training met schoolgebaseerde interventies en oudertraining kan daarom een veelbelovende benadering zijn.

Conclusie

Cognitieve training is een veelbelovende benadering binnen de behandeling van kinderen met aandachtstoestel. De beschikbare studies suggereren dat deze trainingen positieve effecten kunnen hebben op aandacht, geheugen en functioneren, zowel op korte als op korte- tot middellange termijn. De resultaten zijn echter variabel en afhankelijk van factoren zoals de intensiteit van de training, de duur, en de combinatie met andere interventies.

In de Nederlandse praktijk zijn verschillende cognitieve trainingprogramma's beschikbaar, zoals Cogmed en BrainGame Brian. Tot op heden is er geen systematisch onderzoek uitgevoerd naar de effectiviteit van deze trainingen binnen de Nederlandse zorg, wat een beperking is bij het interpreteren van de resultaten.

Het is verder belangrijk om cognitieve training te combineren met andere interventies zoals oudertraining en schoolgebaseerde ondersteuning. Deze aanpak kan de effectiviteit van de interventies versterken en een holistische benadering bieden voor kinderen met AD(H)D. De beschikbare literatuur onderstrept dat een multidisciplinaire aanpak, waarin oefeningen gericht op de cognitieve, emotionele en gedragsmatige aspecten van AD(H)D centraal staan, het meeste kans maakt op een positief resultaat.