Inleiding
Spasmen in de pols en hand manifesteren zich als een hogere spanning in verlamde of verzwakte spieren, vaak als gevolg van hersenletsel of aandoeningen zoals cerebrale parese, beroerte, multiple sclerose, dwarslaesie of hersenletsel. Deze aandoening leidt tot een onbalans in spierspanning, waarbij spieren permanent samentrekken, stijf en strak aanvoelen, maar in werkelijkheid zwak zijn. Symptomen omvatten pijnklachten, beperking in beweeglijkheid, moeite met het openen van de hand en een strak, stijf gevoel. Beweeglijkheid en soepelheid nemen af, wat het dagelijks functioneren belemmert, zoals grijpen, schrijven of eten.
Hoewel spasmen in de hand en pols niet genezen kunnen worden, bieden interventies zoals actieve oefentherapie, polsspalken en in ernstige gevallen operaties verlichting. Actieve oefentherapie, systematisch toegepast onder begeleiding van een fysio- of ergotherapeut, richt zich op het versterken van spieren, vergroten van gewrichtsbewegingen, verbeteren van de bloedsomloop en bevorderen van functionele vaardigheden. Uit richtlijnen blijkt dat oefentherapie geen nadelige effecten heeft op positieve symptomen van spasticiteit, zoals toename van spiertonus of reflexactiviteit, en gunstige effecten heeft op loopvaardigheid en arm-handvaardigheid wanneer vaardigheden direct worden getraind. Functionele oefenprogramma's, zoals loopbandtraining of constraint-induced movement therapy (CIMT), tonen positieve resultaten. Regelmatig bewegen kan spasticiteit gunstig beïnvloeden. Dit artikel belicht op basis van beschikbare gegevens specifieke oefeningen en behandelstrategieën om functie te verbeteren en beperkingen te compenseren.
Wat Zijn Spasmen in de Pols en Hand?
Spasmen in de pols en hand houden in dat er een hogere spanning staat op verlamde of verzwakte spieren. Normaal gesproken zorgt een bepaalde mate van spierspanning voor dagelijks functioneren, zoals lopen, zitten, schrijven of eten. Bij spasticiteit trekken de spieren permanent samen door overprikkeling, wat leidt tot verlies van beweeglijkheid en soepelheid. De spieren voelen strak en stijf aan, maar zijn in feite zwak. Dit fenomeen ontstaat door schade aan het centrale zenuwstelsel, zoals de hersenen of het ruggenmerg, waardoor signalen tussen zenuwstelsel en spieren onderbroken raken. Er ontstaat een onbalans met overmatige spieractiviteit.
Bij cerebrale parese (CP) of ander hersenletsel verergert dit tijdens de groei door veranderende verhoudingen tussen spieren en botten, leidend tot vergroeiingen. Bij volwassenen ontstaan contracturen – spier- of peesverkortingen – door langdurige dysbalans in spierspanning. Dit veroorzaakt pijn en bemoeilijkt het gebruik van de hand, bijvoorbeeld bij het vasthouden van een fles om de dop te draaien met de andere hand, of bij tweehandige taken zoals een staart maken in het haar. De pols kan gebogen zijn, vingers moeilijk openen, duim naar binnen staan of onderarm naar binnen gedraaid zijn, wat effectief inzetten van de hand verhindert.
Symptomen en Gevolgen voor Dagelijks Functioneren
Typische symptomen zijn pijnklachten, beperkte beweeglijkheid, moeite met het openen van de hand en een strak, stijf gevoel. Deze beperkingen tasten de functionaliteit aan, vooral bij bilaterale taken. De beschikbare gegevens benadrukken dat spastische handen leiden tot dysbalans in spierspanning, wat contracturen veroorzaakt en pijn oplevert. Moeilijkheden bij grijpen, spreiden of positioneren van de hand beïnvloeden zelfstandigheid. Bij reumatische aandoeningen, hoewel niet primair spasticiteit, overlappen symptomen met noodzaak voor gerichte oefeningen om eindstanden van bewegingen te bereiken.
Oorzaken van Spasmen in de Pols en Hand
De primaire oorzaak ligt in schade aan het centrale zenuwstelsel, resulterend in onderbroken signalen en onbalans. Specifieke aandoeningen omvatten dwarslaesie, multiple sclerose, hersenletsel, cerebrale parese en beroerte. Deze leiden tot positieve symptomen van spasticiteit, zoals verhoogde tonus en reflexactiviteit, en negatieve symptomen zoals verminderde spierkracht. Literatuur bevestigt dat eerdere aannames over tonusverhogend effect van oefentherapie niet worden ondersteund; oefenen leidt niet tot progressieve spasticiteitstoename.
Behandelingen: Focus op Actieve Oefentherapie
Spasmen kunnen niet genezen, maar klachten verminderen via oefeningen onder fysiotherapeutische begeleiding. Deze omvatten strekken en ontspannen van spieren, wat spieren versterkt, gewrichtsbewegingen vergroot en bloedsomloop verbetert. Actieve oefentherapie vormt een integraal onderdeel van behandeling bij cerebrale en/of spinale spasticiteit. Richtlijnen bevelen het aan om het effect van functiegerichte behandelingen, zoals botulinetoxine-injecties, te bevorderen en nadelen zoals spierkrachtverlies te compenseren. Functionele oefenprogramma's tonen gunstige effecten op arm-handvaardigheid (Kwakkel, 2015; Veerbeek, 2014). In hoeverre louter spierversterking functionaliteit verbetert, blijft onduidelijk (van de Port, 2009; Veerbeek, 2014), maar direct trainen van vaardigheden werkt effectief.
Oefentherapie heeft met hoge bewijskracht geen nadelige effecten op positieve symptomen en compenseert negatieve effecten. Verwijs naar KNGF-behandelrichtlijnen 2015 voor therapievormen (Veerbeek, 2014). Regelmatig bewegen heeft een gunstige werking op spasticiteit.
Rol van de Polsspalk
Een polsspalk biedt rust, zorgt voor een goede positie en behoudt mobiliteit van pols en hand. Het voorkomt contractuurvorming door langdurige fixatie in één positie te vermijden. Spalken zijn verkrijgbaar in diverse uitvoeringen, maten en materialen; een orthopedisch adviseur adviseert de meest geschikte.
Specifieke Oefeningen voor de Hand en Pols
Oefeningen verbeteren handfunctie en worden enkele keren per dag uitgevoerd tot de pijngrens. Hieronder een overzicht van bewezen oefeningen uit de beschikbare bronnen. Voer ze uit in zittende of liggende positie, ondersteun indien nodig met de andere hand.
Basisoefeningen voor Vingers en Duim
- Volledig strekken van vingers: Strek de vingers volledig uit. Herhaal meerdere keren.
- Vingers buigen tot dakje: Buig vingers tot een dakvorm en houd 5 seconden vast.
- Bovenste gewrichten buigen: Buig de twee bovenste gewrichten van de vingers; bij de duim alle gewrichten. Houd 5 seconden vast.
- Vingers één voor één strekken: Vanuit gebogen positie strek vingers één voor één, beginnend met de wijsvinger.
- Volledige vuist maken: Maak een vuist met alle gewrichten gebogen, duim buiten de vuist. Houd 5 seconden vast. Ondersteun met andere hand door duim op nagel en wijsvinger achter vinger te plaatsen.
- Vuist met gestrekte bovenste gewrichten: Maak vuist met bovenste gewrichten gestrekt, duim buiten. Houd 5 seconden vast.
Polsoefeningen
- Pols naar achteren: Houd vingers ontspannen licht gebogen, beweeg pols rustig naar achteren. Houd 5 seconden vast.
- Pols naar voren: Vingers gestrekt, beweeg pols naar voren. Houd 5 seconden vast.
- Polsspreiding: Leg onderarm op tafel, beweeg pols zo ver mogelijk naar binnen en buiten.
- Handpalmen tegen elkaar: Houd handpalmen tegen elkaar en duw af naar beneden voor bewegingscontrole en kracht.
Duim- en Spreidoefeningen
- Duim buigen: Buig bovenste gewricht van duim 5 seconden vast; buig volledig.
- Vingers spreiden: Spreid vingers volledig en sluit ze. Herhaal 5 keer.
- Vuist en strek: Maak vuist en strek vingers en duim, ondersteund met andere hand.
Geavanceerde Oefeningen bij Reumatische Aandoeningen of Spasticiteit
- Buigen van topjes naar knokkels: Buig vingers van topjes naar knokkels en strek omgekeerd. Houd eindstand enkele seconden.
- Knijpoefeningen met washandjes: Knijp in twee opgerolde washandjes of handdoeken met vingers, of maak rond knijpgebied met één vinger. 5 keer per set, 2 keer per dag.
- Op armleuning: Leg arm op stoelleuning, knijp in washandjes.
Deze oefeningen richten zich op eindstanden, kracht en controle. Bij spasticiteit ondersteunen ze functionele beweging en stabiliteit.
Chirurgische Opties bij Ernstige Spasmen
Bij ernstige spasmen zijn neurochirurgische ingrepen mogelijk, waarbij wortels van gevoelszenuwen in de rug worden doorgesneden. Bij CP of hersenletsel corrigeert operatie spastische handposities om contracturen en pijn te verminderen, vooral bij groeigerelateerde vergroeiingen.
Aanbevelingen voor Toepassing
Pas actieve oefentherapie toe om functie te verbeteren en behandelnadelen te compenseren. Adviseer vormen uit KNGF-richtlijnen 'beroerte'. Combineer met spalken voor positiebehoud. Uitvoeren tot pijngrens, meerdere keren daags, bevordert mobiliteit en voorkomt contracturen. De beschikbare gegevens zijn niet eenduidig over louter spierversterking, maar functioneel trainen toont gunstige effecten.
Conclusie
Spasmen in de pols en hand, veroorzaakt door centrale zenuwschade, leiden tot stijfheid, pijn en functionele beperkingen, maar actieve oefentherapie biedt bewezen voordelen. Oefeningen zoals vingerstrekken, vuistmaken, polsbewegingen en knijpoefeningen versterken spieren, vergroten beweeglijkheid en verbeteren bloedsomloop zonder spasticiteit te verergeren. Polsspalken voorkomen contracturen, terwijl richtlijnen functionele programma's aanbevelen. Regelmatig, begeleid oefenen compenseert krachtverlies en bevordert zelfstandigheid. Door deze strategieën toe te passen, optimaliseren individuen hun handfunctie ondanks onderliggende aandoeningen.