ECG en oefeningen in de zorg: Veiligheid en aandachtspunten voor verpleegkundigen

De combinatie van medische beoordelingen en fysieke activiteit speelt een steeds grotere rol in zorgverlening, met name bij patiënten met chronische ziekten of na ziekte. Het Elektrocardiogram (ECG) is een essentieel hulpmiddel bij het beoordelen van het hartgedrag en wordt vaak gebruikt voordat een training of bewegingsprogramma begint. Voor verpleegkundigen en zorgprofessionals is het van belang om te begrijpen hoe ECG en oefeningen samenwerken om veiligheid te waarborgen en positieve resultaten te behalen. Dit artikel beoogt een duidelijk overzicht te geven van de rol van ECG’s in bewegingsprogramma’s, aandachtspunten voor verpleegkundigen, en hoe training aan medische beoordelingen kan worden aangepast voor specifieke patiëntengroepen, zoals kankerpatiënten.

Introductie

In de moderne zorg wordt steeds vaker erkend dat fysieke beweging een waardevolle bijdrage levert aan herstel, prestatieverbetering en het welzijn van patiënten. Echter, voordat een patiënt aan sport of training begint, is het vaak noodzakelijk om een ECG uit te voeren om eventuele cardiovasculaire risico’s in kaart te brengen. Dit geldt met name voor patiënten die lichamelijk zwakker zijn, zoals ouderen of patiënten met een medische geschiedenis zoals kanker. Voor verpleegkundigen is het van belang om te begrijpen hoe ECG’s in het kader van oefeningen worden gebruikt, welke aandachtspunten er zijn bij het uitvoeren van deze tests en hoe trainingen aan medische beoordelingen kunnen worden aangepast. Dit artikel biedt een overzicht van de relevante richtlijnen, praktische toepassingen en veiligheidsmaatregelen in dit proces.

ECG en het trainingsproces: Belang en toepassing

Het ECG is een niet-invasieve test die het elektrische gedrag van het hart meet. Het wordt vaak gebruikt om hartklachten te onderzoeken, maar ook als voorbereiding op een bewegings- of trainingsprogramma. Voor zorgverleners zoals verpleegkundigen is het begrip van hoe ECG’s worden gebruikt in het kader van fysieke activiteit van groot belang. In zowel de academische opleidingen als de praktijktrainingen, zoals die door Daxtrio worden georganiseerd, is het uitvoeren van ECG’s en het begrijpen van de resultaten centraal. Deze trainingen leggen de nadruk op het juiste gebruik van de meetapparatuur en het interpreteren van ECG-resultaten in de context van fysieke fitheid.

Een ECG geeft inzicht in hartfrequentie, ritme en eventuele afwijkingen in de elektrische activiteit van het hart. Voor patiënten met een medische geschiedenis zoals kanker kan een ECG gebruikt worden om te bepalen of een patiënt geschikt is voor een specifiek trainingstraject. In de richtlijnen voor het veilig trainen van mensen met of na kanker, zoals opgenomen in de Nederlandse richtlijnen, wordt benadrukt dat ECG’s een essentieel onderdeel zijn bij de start van fysieke activiteit, met name bij patiënten met cardiovasculaire complicaties of die klagen over vermoeidheid of kortademigheid.

Aandachtspunten voor verpleegkundigen bij ECG’s en oefeningen

Verpleegkundigen spelen een centrale rol in de voorbereiding en uitvoering van fysieke activiteiten voor patiënten. Het is daarom belangrijk dat zij zowel medische als praktische kennis hebben over ECG’s en oefeningen. Een aantal aandachtspunten zijn:

Juiste timing van ECG’s: Het uitvoeren van een ECG moet gebeuren op een tijd waarop de patiënt zich rustig en fit voelt. Dit is vaak voordat training begint, zodat eventuele afwijkingen in het hartgedrag worden opgemerkt.
Interpretatie van ECG-resultaten: Het is belangrijk dat verpleegkundigen begrijpen hoe ECG-resultaten worden geïnterpreteerd. In opleidingen zoals die van Daxtrio wordt veel praktische aandacht besteed aan het lezen van ECG’s en het begrijpen van afwijkingen.
Samenwerking met andere zorgverleners: Omdat ECG’s medische interpretatie vereisen, is het essentieel dat verpleegkundigen samenwerken met cardiologen of fysiotherapeuten bij het beoordelen van resultaten en het opstellen van trainingstrajecten.
Aandacht voor patiëntenspecifieke risico’s: Niet iedere patiënt is geschikt voor intensieve oefeningen. Bijvoorbeeld patiënten met hart- of longcomplicaties door kanker behandelingen vereisen een voorzichtige aanpak. In dergelijke gevallen kan een inspanningstest met ademgasanalyse en ECG indicatie geven voor verder onderzoek.
Informatievoorziening voor patiënten: Het is belangrijk dat patiënten goed geïnformeerd zijn over de reden van het ECG en hoe de resultaten worden gebruikt. Transparantie helpt om angst te verminderen en de motivatie voor oefeningen te verhogen.

ECG’s en het veilig trainen van kankerpatiënten

Bij kankerpatiënten is fysieke activiteit met voorzichtigheid aan te bevelen. De richtlijnen voor het veilig trainen van mensen met of na kanker benadrukken de noodzaak van medische beoordelingen zoals ECG’s voordat training begint. Deze richtlijnen zijn opgesteld op basis van wetenschappelijke systematische reviews en meta-analyses, zoals die van De Lazzari et al. (2021) en Nadler et al. (2019), die tonen dat fysieke activiteit veilig en effectief kan zijn voor kankerpatiënten, zolang het op maat is aangepast.

Bij deze groep is het ECG van belang om cardiovasculaire risico’s in kaart te brengen. Patiënten met gevorderde kanker kunnen bijvoorbeeld klagen over overmatige vermoeidheid of zwakte, kortademigheid of pijn op de borst. Deze klachten kunnen medisch gerelateerd zijn of door de kanker of de behandeling veroorzaakt. Een ECG helpt om cardiovasculaire oorzaken uit te sluiten. Daarnaast is het belangrijk om rekening te houden met cardiale contra-indicaties voor training zoals beschreven in de richtlijn hartrevalidatie.

Een voorbeeld van een patiënt die ECG-gegevens nodig heeft, is een kankerpatiënt met longmetastase of een patiënt met een bloedverdunner. Voor deze patiënten kan een ECG een essentieel onderdeel zijn van een screening voordat fysieke activiteit begint. In dergelijke gevallen is het verstandig om samen te werken met een cardioloog die gespecialiseerd is in hartritmestoornissen, zoals die bij het LUMC werken. Deze cardiologen voeren onderzoeken uit zoals een elektrofysiologisch onderzoek, waarbij katheters worden gebruikt om het hartgedrag in kaart te brengen. Dit soort tests kan extra informatie geven over de hartfunctie en het risico op complicaties bij oefeningen.

Veiligheid en het aanpassen van trainingstrajecten

Na een ECG is het belangrijk om de resultaten te interpreteren en te gebruiken bij het opstellen van een trainingstraject. Voor verpleegkundigen en zorgverleners is het essentieel om te begrijpen dat niet elk ECG-resultaat een belemmering betekent voor training. In vele gevallen tonen ECG’s normale resultaten en is training dan aan te raden. Echter, bij afwijkingen is het noodzakelijk om het trainingstraject aan te passen.

Trainingstrajecten voor kankerpatiënten moeten aangepast zijn op de locatie en symptomatologie van de metastasen. Ze moeten uitgevoerd worden door ervaren professionals die zowel oncologie expertise als trainingstechnische expertise hebben, zoals oncologie fysiotherapeuten. De nadruk moet liggen op juiste houding, gecontroleerde beweging en uitvoeringstechniek. Dit helpt om blessures te voorkomen en positieve resultaten te behalen.

In de richtlijnen van het KNGF (Koninklijk Nederlands Genootschap voor Fysiotherapie) en de VvOCM (Vereniging van Oefentherapeuten Cesar en Mensendieck) wordt benadrukt dat informatievoorziening voor patiënten van groot belang is. Er zijn diverse websites en instanties die goede informatie geven over fysieke fitheid en beweegadvies voor kankerpatiënten, zoals Energie en bewegen | Kanker.nl of Sportzorg.nl.

Het belang van medische beoordelingen in het trainingsproces

Bij het opstellen van een trainingstraject is het belangrijk om medische beoordelingen zoals ECG’s als onderdeel te zien van een bredere evaluatie. Deze evaluatie moet rekening houden met factoren zoals:

Het type en stadium van de kanker
De medische behandeling van de kanker
De fitheid van de patiënt voorafgaand aan de diagnose
Gedachten of ideeën die de patiënt heeft over bewegen en trainen
Eventuele complicerende factoren

Als er indicatie is voor een inspanningstest met ademgasanalyse en ECG, zoals bij overmatige vermoeidheid of hart- of longcomplicaties, is het verstandig om deze testen uit te voeren. Deze tests helpen om het cardiovasculaire risico in kaart te brengen en het trainingstraject daaraan aan te passen.

Conclusie

In de moderne zorg is het combineren van medische beoordelingen zoals ECG’s en fysieke activiteit van groot belang voor het veilig trainen van patiënten. Voor verpleegkundigen en zorgprofessionals is het begrip van hoe ECG’s worden gebruikt in het kader van oefeningen essentieel. Deze tests geven inzicht in hartfunctie en kunnen helpen bij het bepalen van geschiktheid voor training. Bij kankerpatiënten is het bijzonder belangrijk om ECG’s en andere medische beoordelingen in te zetten om cardiovasculaire risico’s in kaart te brengen en trainingstrajecten veilig en effectief te maken. Het is daarom essentieel dat verpleegkundigen samenwerken met cardiologen, fysiotherapeuten en andere zorgverleners om trainingstrajecten op maat te ontwikkelen. Met het juiste kennisgebaseerde aanpak en samenwerking kan fysieke activiteit een waardevolle bijdrage leveren aan herstel, prestatieverbetering en het welzijn van patiënten.