Inleiding
Het gebruik van de Veluwe als oefenterrein voor het leger is een lang geëngageerd onderdeel van de Nederlandse defensiegeschiedenis. Vanaf het einde van de negentiende eeuw is het terrein uitgegroeid tot een centrale plek voor grootschalige militaire oefeningen, van schietoefeningen met vuurwapens tot het testen van artillerie en mortieren. Huidige plannen van Defensie om ruimte te creëren voor verdere uitbreiding van oefeningen in Nederland, met name in gebieden als de Veluwe en de Achterhoek, brengen belangrijke kwesties naar voren. Deze omvatten de balans tussen nationale veiligheid, duurzame natuurbeheersing en de leefomgeving van bewoners. De beschikbare bronnen tonen aan dat het Artillerie Schietkamp 't Harde bij Elburg, gelegen op de Veluwezoom, een centrale rol speelt in het oefenen van militaire eenheden, met regelmatige schiet- en explosieoefeningen overdag en ’s avonds, vaak in combinatie met vliegacties. Even belangrijk is dat het terrein ook wordt gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek en educatieve doeleinden, zoals natuuronderzoek en het verschieten van amateurraketten. Toch veroorzaakt het uitgebreide gebruik van dit gebied, met name door laagvliegende helikopters en drones, een aanzienlijke geluidsoverlast en kan leiden tot ecologische druk op gevoelige natuurgebieden, zoals de Terletse Heide, dat een deel uitmaakt van het Natura-2000-netwerk. De gemeenschap, natuurorganisaties en overheden zijn verdeeld over de kwestie van uitbreiding. Aan de ene kant is het cruciaal dat de krijgsmacht voldoende ruimte heeft voor oefeningen ter voorbereiding op wereldwijde missies. Aan de andere kant vrezen bewoners en natuurbeschermers dat de huidige of toekomstige activiteiten schade kunnen berokkenen aan het natuurlijk erfgoed en het welzijn van de bevolking. Deze artikelen verkennen de complexiteit van dit evenwicht en presenteren de feiten zoals die uit de bronnen blijken.
Historische en huidige rol van de Veluwe als oefenterrein
De Veluwe heeft al eeuwen een centrale positie in de Nederlandse defensiegeschiedenis. Vanaf het einde van de negentiende eeuw werd het uitgestreken land van de Veluwe beschouwd als geschikt voor grootschalige oefeningen, vanwege de uitgestrektheid van de heidevelden en de afgelegen ligging. De oorspronkelijke militaire aanwezigheid begon met de oprichting van kazernes en het vestigen van oefenterreinen, zoals het Artillerie Schietkamp (ASK) 't Harde, dat sinds 1877 bestaat. Vanaf dat moment is het terrein voortdurend uitgebreid, vooral om te voldoen aan de toenemende bereikwijdte van artillerie en vuurwapens. Van oorspronkelijk slechts een gedeelte van de Oldebroekse Heide is het huidige terrein uitgegroeid tot een oppervlakte van 13,5 bij 4 kilometer. Deze groei is een direct gevolg van technologische vooruitgang in de wapentechnologie. In de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw werd de Veluwe een centrale plek voor militaire oefeningen, met name voor dienstplichtigen uit geheel Nederland. De Legerkoerier beschreef in 1953 de sfeer in de streek met een gevoel van kracht en doelgerichtheid: “Op de schiethei te Oldebroek dreunt gestadig het geschut; op de banen van de Harskamp fluiten de kogels.” Deze periode markeerde een top van militaire activiteit, waarbij de natuur van de Veluwe zowel op fysiek als emotioneel vlak onder druk kwam te staan. Hoewel de dienstplicht in Nederland in de jaren tachtig werd afgeschaft en de militaire aanwezigheid daarmee afnam, is het gebruik van de Veluwe als oefenterrein in de loop der jaren niet verdwenen. Integendeel, het is in de loop van de afgelopen jaren uitgebreid, vooral in het kader van het nationale plan ‘Ruimte voor Defensie’, dat gericht is op het vergroten van de capaciteit van het leger om binnenlandse oefeningen te kunnen uitvoeren. Dit is vooral belangrijk omdat het vroegere gebruik van buitenlandse oefenlocaties kostbaar is en emotionele belasting met zich meebrengt voor het personeel. De huidige situatie is dus een voortzetting van een historisch patroon, maar met een veranderd doel: de nationale veiligheid in een tijdsduurzame vorm waarborgen door middel van ruimte in eigen land.
De huidige activiteiten op het Artillerie Schietkamp 't Harde
Het Artillerie Schietkamp (ASK) 't Harde is de enige plek in Nederland waar met artillerie, mortieren en vuurwapens kan worden geschoten. Het terrein is dus een essentieel onderdeel van de Nederlandse defensieinfrastructuur. De activiteiten zijn regelmatig en gericht op de oefening van diverse militaire vaardigheden. Uit de beschikbare gegevens blijkt dat het oefenprogramma in het voorjaar van 2025 duidelijk was: van maandag tot en met vrijdag werden achtereenvolgend verschillende vormen van vuurwapen- en explosieoefeningen uitgevoerd. Van 25 tot en met 26 augustus vonden er dagelijkse oefeningen met vuurwapens plaats, gevolgd door oefeningen met mortieren op woensdag en donderdag. Op vrijdag was de focus op werken met explosieven, met een eindtijd om 11:00 uur. Deze activiteiten vinden overdag plaats, maar worden soms ook 's avonds uitgevoerd, vooral bij bijzondere of afwijkende oefeningen. De luchtruimte boven het terrein is dus gedurende meerdere dagen in een periode actief. De oefeningen zijn niet beperkt tot het afvuren van wapens. Ook het gebruik van simulatoren en het toepassen van oefenspringbrisantgranaten is onderdeel van het strategische plan om geluidshinder te beperken. Deze granaten zijn ontworpen om minder lawaai te maken bij het neerkomen op de grond dan traditionele explosieven. Ondanks deze maatregelen is er nog steeds sprake van een aanzienlijke geluidsoverlast, vooral voor bewoners in de nabijheid van het terrein. De gemeente Heerde en Defensie bieden daarom een klachtenlijn en een online formulier voor inwoners die hinder ondervinden of schade hebben geleden. De gemeenschap kan deze diensten gebruiken om klachten in te dienen of schade aan huis, auto of tuin te melden, met name wanneer sprake is van een verband met de oefeningen. Deze structurele communicatie is cruciaal om de betrokkenheid van de bewoners te waarborgen en vertrouwen te bouwen in de samenwerking tussen Defensie en de lokale samenleving.
De rol van de Veluwe voor natuuronderzoek en educatieve doeleinden
Hoewel de Veluwe voornamelijk bekend staat om haar militaire functie, is het gebied ook van groot belang voor wetenschappelijk onderzoek en educatieve doeleinden. Het Artillerie Schietkamp 't Harde en de omliggende natuurgebieden worden gebruikt als onderzoekslocatie voor diverse wetenschappelijke instellingen. De Universiteit van Amsterdam voert al jarenlang een langlopend natuuronderzoek uit op het terrein, met focus op de ecologie van het gebied. Daarnaast is het onderzoek van SOVON gericht op broedvogelbestanden, terwijl de Rijksuniversiteit Wageningen (WUR) deelneemt aan het project ‘Licht op natuur’, waarbij de invloed van lichtvervuiling op het natuurleven onderzocht wordt. Bovendien doet de Stichting Bargerveen onderzoek naar twee soorten sprinkhaan: de zadelsprinkhaan en de kleine wrattenbijter. Deze wetenschappelijke activiteiten tonen aan dat het militaire gebruik van het terrein niet uitsluitend negatief is voor het natuurleven. Integendeel, door de beperkte menselijke inmenging in sommige gebieden is de natuur zelfs in bepaalde opzichten gestabiliseerd of hersteld. De aanwezigheid van het leger en de beperkte toegang zorgen er vaak voor dat bepaalde ecologische systemen zich kunnen ontwikkelen zonder grote menselijke ingrepen. Daarnaast worden de ruimtes ook gebruikt voor educatieve doeleinden. Bijvoorbeeld de organisatie SARON gebruikt het terrein om amateurraketten te verschieten. Deze activiteiten zijn gericht op jongeren en studenten die geïteresseerd zijn in ruimtevaartwetenschap en technologie. De combinatie van militaire oefeningen en wetenschappelijk onderzoek op één plek toont aan dat het gebied een meerwaarde heeft voor zowel de nationale veiligheid als wetenschappelijke vooruitgang. Het is dus een voorbeeld van een gebied dat tegelijkertijd functioneert als oefenterrein, onderzoeksplatform en educatieve plek. De uitgebreide samenwerking tussen Defensie, wetenschappelijke instellingen en educatieve organisaties benadrukt het belang van het behouden van dergelijke ruimtes voor duurzame doeleinden.
De uitgebreide plannen van Defensie en hun impact op de gemeenschap
Het huidige gebruik van de Veluwe als militair oefenterrein is slechts een onderdeel van een bredere strategische uitbreiding van Defensie in Nederland. Het ministerie van Defensie heeft een plan 'Ruimte voor Defensie' opgesteld, dat gericht is op het vergroten van de capaciteit voor nationale oefeningen. Dit plan is gericht op het vergroten van de ruimte voor oefeningen in gebieden zoals de Veluwe en de Achterhoek, die wegens hun uitgestrektheid en lage bevolkingsdichtheid ideaal zijn voor grootschalige militaire activiteiten. De gevolgen van deze uitbreiding zijn duidelijk merkbaar. Er zijn plannen om bestaande oefengebieden, zoals het Artillerie Schietkamp 't Harde, uit te breiden. Bovendien zullen er nieuwe oefengebieden ontwikkeld worden, met name in de regio rond Ede, waar een nieuw oefengebied voor helikopters wordt aangelegd. De luchtmachtbasis Deelen bij Arnhem zal groter worden, met de aanleg van een onverharde landingsbaan voor vliegtuigen die moeten oefenen met landingen op ruw terrein. Ook zullen zware drones, zogeheten cargodrones van meer dan 150 kilo, bij Deelen gestationeerd worden. Deze ontwikkelingen zijn gericht op het vergroten van de operationele flexibiliteit van het leger. De luchtruimte boven de Veluwe en de Achterhoek zal dus in de toekomst vaker worden gebruikt. Er zijn plannen om nieuwe vliegroutes te creëren, en er zal meer laagvliegend vliegverkeer zijn, met name vanwege de toenemende activiteiten van helikopters. Dit zal leiden tot een aanzienlijke toename van geluidsoverlast voor bewoners in de regio. De impact op de rust is aanzienlijk, vooral 's avonds en 's nachts, wanneer het geluid van helikopters en drones niet snel wegvalt. Bovendien zijn er zorgen over de invloed op de natuur, met name in Natura-2000-gebieden zoals de Terletse Heide. Defensie erkent dat er problemen kunnen ontstaan, zoals geluidsoverlast, stikstofuitstoot en schade aan de natuur. Ondanks dat Defensie streeft naar het beperken van deze effecten, is er sprake van een compromis tussen nationale veiligheid en duurzaamheid. Bewoners kunnen hierover klagen via de klachtenlijn van Defensie of het online formulier, dat is geïntegreerd in de website van Defensie. De gemeenten in de regio, zoals Heerde, zijn ook betrokken en zorgen voor actuele informatie over wegwerkzaamheden en omleidingen via hun eigen websites.
Balans tussen veiligheid, natuur en leefomgeving
De uitbreiding van militaire activiteiten op de Veluwe vormt een complexe uitdaging waarbij drie belangrijke belangen op elkaar botsen: nationale veiligheid, natuurbehoud en het welzijn van bewoners. Vanuit een perspectief van duurzaamheid is het belangrijk dat elk van deze dimensies wordt geëvalueerd. De nationale veiligheid is een cruciale reden voor het voortzetten van oefeningen op nationaal niveau. Het is essentieel dat het leger voldoende ruimte heeft om met hoge werkelijkheid na te bootsen, wat noodzakelijk is voor de bereidheid op wereldwijde missies. Zonder dergelijke oefeningen zou het leger zijn operationele capaciteit verliezen. Aan de andere kant vormt het gebied een waardevol natuurlijk erfgoed. De Terletse Heide is een deling van het Natura-2000-netwerk en moet volgens nationale en internationale afspraken worden beschermd en versterkt. Het gebruik van zware explosieven op dit gebied is dan ook zeer gevaarlijk en kan permanente schade berokkenen aan het ecologische evenwicht. Natuurmonumenten en andere natuurbeschermingsorganisaties zijn daarom actief in het bestrijden van de plannen om de Veluwezoom te gebruiken voor dergelijke oefeningen. De natuur kan het niet vragen, maar mensen kunnen dat wel. Deze spanning tussen veiligheid en natuurbehoud is het kernprobleem. Een derde dimensie is het welzijn van de bewoners. De huidige en toekomstige activiteiten, met name het herhaaldelijk laagvliegend vliegverkeer van helikopters en drones, veroorzaken een aanzienlijke geluidsoverlast. Dit kan leiden tot slapeloosheid, stress en verminderde concentratie. De gemeente Heerde en Defensie bieden hulpmiddelen aan om klachten te melden, maar dit is geen oplossing voor de diepere vragen over duurzaamheid en duurzame ruimtegebruik. De uitgebreide plannen van Defensie, met name de uitbreiding van oefengebieden en het creëren van nieuwe vliegroutes, zijn gevaarlijk voor het evenwicht tussen deze drie belangen. Er is sprake van een noodzakelijke balans, die echter niet eenvoudig te vinden is. Het is cruciaal dat er een dialoog wordt gevoerd tussen Defensie, overheden, natuurorganisaties en bewoners om een oplossing te vinden die iedereen in bescherming neemt.
Conclusie
Het gebruik van de Veluwe als oefenterrein is een complex en duurzaam thema dat nationale veiligheid, natuurbehoud en het welzijn van bewoners in evenwicht moet houden. De bronnen tonen duidelijk aan dat het Artillerie Schietkamp 't Harde een centrale rol speelt in het oefenen van het leger, met regelmatige activiteiten van vuurwapens, mortieren en explosieven. Ondanks maatregelen om geluidsoverlast te beperken, zoals het gebruik van simulatoren en minder lawaaihebbende granaten, blijft er sprake van aanzienlijke storing voor bewoners. De uitgebreide plannen van Defensie, gericht op het vergroten van ruimte voor oefeningen in Nederland, met name in de Veluwe en de Achterhoek, zullen de druk op het landschap en de gemeenschap verder vergroten. Het gebruik van zware explosieven op gevoelige gebieden als de Terletse Heide is onaanvaardbaar vanwege de beschermde status van dit gebied. Aan de andere kant zijn er ook positieve aspecten: het terrein is een waardevolle plek voor wetenschappelijk onderzoek en educatie, met betrokkenheid van universiteiten en organisaties als SARON. De uitdaging voor de toekomst is dus om te vinden hoe nationale veiligheid kan worden gegarandeerd zonder de natuur te beschadigen en zonder de rust van bewoners te verstoren. Dit vereist een evenwichtige benadering, gebaseerd op open communicatie, wetenschappelijk onderzoek en duurzame planning. Alleen op deze manier kan er veiligheid worden gegarandeerd zonder de natuur en de leefomgeving op te offeren.