Het Grootste Natuurreservaat van Nederland: Hoe Militaire Oefeningen de Natuur Bevorderen

In de Nederlandse natuur, ver van de drukke wegen en dichtbevolkte buurten, ligt een uniek ecosysteem dat vooral door militaire activiteiten in stand wordt gehouden. Op het terrein van het Artillerie Schietkamp 't Harde (ASK) op de Veluwe, het grootste defensieterrein van Nederland, wordt dagelijks geoefend met artillerie, mortieren en vliegtuigen. Hoewel deze oefeningen soms hoorbaar zijn tot in de buurtschap Zwolle, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek en langdurige waarneming dat de natuur op deze plekken juist opvallend goed tot bloei komt. Dit artikel verkent de complexe relatie tussen militaire oefeningen, milieubescherming en biodiversiteit, op basis uitsluitend van de leveringsgegevens in de bronnen. Het doet dit vanuit een geheel nieuw perspectief: dat van een persoonlijke trainer en prestatiecoach met kennis van fysiologie, voeding en mentale gezondheid. Want net zoals lichamelijke training en voeding essentieel zijn voor menselijke prestatieverhoging, zo zijn regelmatige, gerichte activiteiten essentieel voor het herstel en de bevordering van ecologische systemen.

De Rol van Militaire Oefeningen in de Natuurbeheersing

Het Artillerie Schietkamp 't Harde, gevestigd op de Veluwe, is sinds 1877 een centrale plek voor het oefenen van militairen. In die tijd werd er al geschoten vanuit het zuidwesten naar het noordoosten – een richting die tot op heden behouden is gebleven. Van een oorspronkelijk terrein op de Oldebroekse Heide is het uitgegroeid tot een 13,5 kilometer lang en 4 kilometer breed gebied, waar nu met artillerie, mortieren en vliegtuigen geoefend wordt. Het is de enige plek in Nederland waar zowel artillerie als mortieren mogen worden afgevuurd. Het terrein is gesloten voor het publiek en wordt niet gebruikt voor recreatie, waardoor de natuur vrij is van menselijke invloeden zoals wandelen, fietsen of bosbouw. Deze afwezigheid van menselijke activiteit vormt de kern van het ecologische succes van het gebied.

Uit onderzoeken blijkt dat de natuur op militaire oefenterreinen, zoals 't Harde, opvallend goed tot bloei komt. Het ontbreken van menselijk verkeer en het ongerepte landschap zorgen voor een unieke ecologische balans. De natuurlijke groei van struiken, struikgewassen en zeldzame plantensoorten wordt beperkt door de herhaalde beweging van zware voertuigen en het ontploffen van grondladingen. Dit creëert een omgeving die ideaal is voor zeldzame diersoorten en planten die anders zeldzaam of uitgestorven zouden zijn. Zo is de jeneverbes, een plant die in Nederland amper voorkomt, uitsluitend op zandgrond te vinden – en het enige plek waar deze plant nog voorkomt, is het terrein van 't Harde. De terreinbeheerder, Brand Timmer, benadrukt dit expliciet: "Daar zijn we beroemd om."

Daarnaast is het terrein van cruciaal belang voor zeldzame insectensoorten. De wrattenbijter en de zadelsprinkhaan zijn twee soorten die uitsluitend op 't Harde voorkomen. Deze insecten zijn afhankelijk van een specifieke, zachte, zomerdroge bodemstructuur die wordt gegenereerd door het herhaaldelijk trillen van de grond tijdens oefeningen. De trillingen verstoren de grondstructuur op een manier die ideaal is voor het kiemen van zaden en het aanleggen van nesten door insecten. Zonder deze regelmatige storing zou het landschap snel overgroeien en de leefomgeving voor deze soorten verliezen.

Deze ecologische voordelen zijn niet het gevolg van bewust ecologisch beheer, maar het onbedoelde gevolg van militaire activiteiten. Net zoals een lichaamswerkende training van een atleet leidt tot spiergroei en stijging van spierkracht, zo leidt het herhaalde gebruik van grond door militaire oefeningen tot een verhoging van de biodiversiteit. De natuur ontwikkelt zich niet door rust en afwezigheid van menselijke activiteit, maar juist door regelmatige, gerichte inmenging. Dit is een essentieel leerproces voor elk mens dat streeft naar fysieke en mentale groei: groei komt niet door passiviteit, maar door uitdaging. Net zoals spieren groeien door belasting, zo groeit ook de natuur door regelmatige, gerichte druk.

De Stimulans van Geluid en Beweging: Een Ecologische Drukgroep

De meest opvallende kenmerkende eigenschap van het terrein 't Harde is het geluid. Dagelijks hoor je knallen van mortieren en artillerie, en in sommige gevallen de lage dreun van helikopters of vliegtuigen. Deze geluiden worden door sommige bewoners als overlast ervaren, vooral als ze tot in steden als Zwolle doordringen. Vanuit een lichamelijke en mentale gezondheidsfamilie is dit een belangrijk punt om te bespreken. Want geluid is niet per se slecht. Het is een vorm van energie die, bij het juiste niveau en op het juiste moment, essentieel is voor het functioneren van levende systemen.

In het geval van 't Harde is het geluid geen ongebruikelijk fenomeen, maar onderdeel van een gestructureerde en gecoördineerde activiteit. De oefeningen vinden meestal overdag, van 8.30 tot 16.00 uur, plaats, en worden vooraf aangekondigd via gemeentelijke kanalen en sociale media. De Defensie en haar partnerorganisaties, zoals het Defensie Helikopter Commando (DHC) en de Koninklijke Luchtmacht, geven de planning van de oefeningen aan de omgeving door. Zo vlogen van 18 tot 29 augustus 2024 in de gemeente Epe helikopters om te oefenen op het vinden van doelen op de grond. De vluchten vonden tussen 09.00 en 16.30 uur plaats, en de lage vliegstanden verhoogden het geluidsniveau aanzienlijk. Toch is dit niet willekeurig geluid, maar onderdeel van een geïntegreerd trainingsprogramma dat gericht is op vaardigheden, niet op geluidsoverlast.

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat dieren en planten in feite in staat zijn om zich aan te passen aan regelmatig herhaalde geluiden. In het geval van het ASK 't Harde is het geluid een vorm van ecologische druk – net zoals spieren groeien onder belasting, zo pas het landschap zich aan aan de kracht van het geschut. De druk die ontstaat bij het ontploffen van granaten of het starten van vliegtuigen verandert de structuur van de bodem, maakt ruimte vrij voor jonge planten en zorgt voor een afwisseling in de bodemopbouw. Dit stimuleert de groei van zeldzame soorten, zoals de jeneverbes, die op zware, zure zandgrond groeien.

Vanuit een fysiologisch perspectief is dit een herinnering aan de essentie van prestatieverhoging: groei gebeurt niet door rust, maar door herhaalde, gestructureerde belasting. Net zoals een atleet niet groeit door in bed te blijven liggen, maar door elke dag te trainen, zo groeit de natuur niet door te worden beschermd tegen alle invloeden, maar door te worden blootgesteld aan een gestructureerde druk. Deze druk stimuleert niet alleen groei, maar ook weerbaarheid. Dieren en planten die in een omgeving leven waarin regelmatig geluid en beweging zijn, ontwikkelen weerbaarheid tegen externe stressoren. Dit is een essentieel principe in fysieke training: herhaalde belasting leidt tot adaptatie.

De Milieugevaar van Oude Vergunningen en Huidige Risico’s

Hoewel het ecologisch voordeel van militaire oefeningen op 't Harde duidelijk is, zijn er ook ernstige zorgen over de juridische en milieuschadeaspecten. Uit overheidsdocumenten die zijn vrijgegeven, blijkt dat Defensie sinds jaren werkt met een oude vergunning uit 1994 voor het gebruik van het terrein. Deze vergunning is niet meer geldig, omdat het wapensysteem dat nu wordt gebruikt, anders is dan het systeem waarvoor ooit vergunning is gevraagd. De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) stelt dat dit leidt tot milieurisico’s, omdat het gebruik van moderne wapensystemen, zoals zwaardere mortieren of grotere explosieven, een hogere trillingsbelasting op de grond veroorzaakt. Deze trillingen kunnen schade aan de bodemstructuur veroorzaken en het grondwater beïnvloeden.

De ILT stelt dat Defensie zich niet aan de wetgeving houdt, en dat dit een ernstige zorg is. Sinds 2014 trekt de inspectie aan de bel, maar de vertraging is groot. De oorzaak, zo verklaart een woordvoerder van Defensie, is gebrek aan personeel. Dit is een herkenbare situatie in de menselijke prestatie: het doel is duidelijk (groei, doelbereiking), maar de uitvoering wordt vertraagd door beperkte hulpbronnen. Net zoals een atleet die te weinig rust of voeding krijgt, kan ook Defensie niet volledig functioneren als het personeel of middelen ontberen. De risico’s zijn echter realiteit: de oude vergunning kan leiden tot milieuschade, en de huidige situatie kan leiden tot juridische gevolgen.

Het kabinet erkent dit risico. In het Ontwerp Nationaal Programma Ruimte voor Defensie (NPRD) is het Artillerie Schietkamp 't Harde genoemd als uitbreidingslocatie. Het doel is om ruimte te maken voor groeiende militaire behoeften, zoals uitbreiding van het raccordement (spoorlijn), uitbreiding van het terrein voor het ASK en het invoeren van 120 mm mortierschieten. Deze uitbreiding is nodig voor de groeiende krijgsmacht, het oefenen van bondgenoten en het opslaan van materieel. Het kabinet heeft besloten dat het Zwolse Bos in Heerde niet langer wordt onderzocht als alternatief, omdat de uitbreiding op 't Harde de beste keuze is op basis van milieueffectrapportages.

Deze stap toont duidelijk aan dat het niet alleen om ecologisch goed functioneren gaat, maar ook om duurzaamheid en juridische orde. Net zoals een sportief presterende persoon niet alleen moet trainen, maar ook moet herstellen, voeden en rust nemen, zo moet ook een organisatie als Defensie haar activiteiten aanpassen aan wet- en regelgeving. Het feit dat er een nieuw ontwerp is vastgesteld, laat zien dat er een balans wordt gezocht tussen veiligheid, ecologie en wetgeving.

De Duurzame Balans: Natuur, Veiligheid en Mens

Het geheel van militaire oefeningen op 't Harde toont een unieke balans tussen mens, veiligheid en natuur. Het terrein is geen plek voor recreatie, maar een levende ecologische ruimte waar zeldzame soorten leven die elders in Nederland zeldzaam zijn of zelfs verdwenen zijn. De jeneverbes, de wrattenbijter en de zadelsprinkhaan zijn slechts drie voorbeelden van diersoorten die uitsluitend of voornamelijk op dit terrein voorkomen. Deze soorten zijn afhankelijk van een omgeving die regelmatig wordt verstoord – en die is slechts mogelijk door militaire activiteiten.

Deze balans is echter gevaarlijk in evenwicht. Als de huidige vergunning niet wordt bijgewerkt, kan het leger niet langer wettelijk opereren. Als er te veel geluid komt, kunnen bewoners schade ervaren en klachten indienen. En als er geen duurzame uitbreiding komt, kan de krijgsmacht niet voldoen aan haar taken. De uitbreiding van 't Harde is dus niet alleen noodzakelijk voor nationale veiligheid, maar ook voor het behouden van de huidige ecologische toestand.

Vanuit een mentaal gezondheidsperspectief is dit een krachtig voorbeeld van het belang van evenwicht. In het dagelijks leven zijn mensen vaak bang voor te veel druk, geluid, of belasting. Maar het is precies de gestructureerde druk die leidt tot groei. Net zoals een atleet niet groeit door te rusten, maar door regelmatig te trainen, zo groeit ook de natuur door regelmatige, gecoördineerde druk. En net zoals een mens die te weinig rust of voeding krijgt, in verval raakt, zo raakt ook een ecologie in verval als er geen druk meer is. De natuur op 't Harde is geen rustplek, maar een levenskrachtige, levende ruimte waar elke knal en elk geluid een onderdeel is van het evenwicht.

Conclusie

Het Artillerie Schietkamp 't Harde is geen gewoon oefenterrein, maar een uniek ecologisch reservesysteem dat zonder bewust beheer door militaire activiteiten in stand wordt gehouden. De combinatie van regelmatige geluidsoverlast, beweging van zware voertuigen en het afvuren van wapens leidt tot een unieke biodiversiteit. Soorten als de jeneverbes, de wrattenbijter en de zadelsprinkhaan zijn uitsluitend of voornamelijk op dit terrein te vinden. De natuur groeit niet door rust, maar door gestructureerde druk – een principesamenhang die ook van toepassing is op menselijk presteren. Hoewel er juridische zorgen zijn wegens oude vergunningen, toont het huidige ontwerp voor ruimteuitbreiding aan dat er een evenwicht wordt gezocht tussen veiligheid, duurzaamheid en ecologische waarde.

Dit is een krachtig voorbeeld van hoe zaken die op het eerste gezicht negatief lijken – geluid, oefeningen, ongemak – in feite essentieel kunnen zijn voor groei en duurzaamheid. Net zoals een atleet groeit door belasting, groeit ook de natuur door herhaalde druk. Het doet ons denken aan onze eigen levens: groei komt niet van rust, maar van uitdaging. En soms is het juist daarom dat het meest ondeelbaar is.