Sensorische integratieproblemen bij volwassenen kunnen zich op verschillende manieren uiten, waaronder verminderde concentratie, overgevoeligheid voor zintuelprikkels, en moeite met het uitvoeren van alledaagse taken. Deze klachten worden vaak veroorzaakt door een ongeval, hersenletsel, overbelasting of ziekte zoals long-COVID of kanker. Gelukkig is er een bewezen, gerichte aanpak beschikbaar: het ASITT-protocol, een sensorische integratietherapie gericht op volwassenen. Deze therapie bevat specifieke oefeningen en strategieën om de zintuiglijke informatieverwerking te herstellen. In dit artikel bespreken we de kernconcepten van sensorische integratie, de rol van de hersenen in prikkelfiltering, en een overzicht van oefeningen en technieken die effectief zijn bij het herstel van functie en balans.
Wat is sensorische integratie bij volwassenen?
Sensorische integratie is het proces waarbij de hersenen prikkels uit de omgeving en uit het lichaam opnemen, verwerken en op de juiste manier laten reageren. Dit betreft niet alleen fysieke zintuelen zoals licht, geluid en tast, maar ook het evenwichtsgevoel, het lichaamsgevoel (proprioceptie) en de houdingsregulatie (vestibulaire input). Als de sensorische informatieverwerking niet goed verloopt, kan dat leiden tot een reeks symptomen die het dagelijks functioneren belemmeren.
Deze problemen kunnen bijvoorbeeld optreden na een licht traumatisch hersenletsel (LTH), whiplash, hersenbeschadiging, burn-out, long-COVID, multiple sclerose (MS) of kankertherapie. In dergelijke gevallen kan het zenuwstelsel overprikkeld raken of minder goed filteren, waardoor alledaagse prikkels als geluid of licht belastend worden ervaren.
Kenmerken van sensorische integratieproblemen
De volgende klachten zijn indicatief voor een verstoring in de sensorische informatieverwerking:
- Duizeligheid of gevoel van onbalans
- Overgevoeligheid voor geluid, licht of andere prikkels
- Moedwillige vermoeidheid of hersenmist (‘brain fog’)
- Moeite met concentratie en multitasken
- Verwardheid bij gesprekken in drukte of met meerdere personen tegelijk
- Moeite met plannen, organiseren en uitvoeren van taken
Deze problemen kunnen zowel fysiologisch als psychologisch zijn van aard. Ze beïnvloeden niet alleen de lichamelijke functie, maar ook het mentale evenwicht. De hersenen moeten leren hoe ze de inkomende prikkels opnieuw kunnen sorteren en verwerken, zodat het individu weer in staat is tot efficiënt functioneren.
Het ASITT-protocol: een bewezen aanpak
Het Adult Sensory Integration Timmerman Treatment (ASITT) is een specifiek ontworpen protocol voor volwassenen met sensorische integratieproblemen. De therapie is gebaseerd op het principe van hertraining van de zintuiglijke informatieverwerking, waarbij drie belangrijke componenten centraal staan:
- Compensatiestrategieën: Hierbij gaat het om het leren vermijden of dempen van belastende prikkels. Dit kan bijvoorbeeld het gebruik van oordopjes, schermen met minder felle kleuren of rustige omgevingen inhouden.
- Demping: Het leren omgaan met overprikkeling is essent. Door middel van rustige oefeningen, zoals ademhalingstechnieken of sensuele massages, wordt het zenuwstelsel geleidelijk kalmerend beïnvloed.
- Gewenningsoefeningen: Deze oefeningen zijn ontworpen om het zenuwstelsel aan prikkels te laten wennen. Hierbij worden prikkels geleidelijk opgebouwd, zodat de hersenen leren hoe ze deze opnieuw moeten verwerken.
Deze aanpak helpt het individu om meerdere keren per dag oefeningen te doen, waarbij de ervaringen worden opgeschreven. Dit leidt tot een geleidelijke herstelproces, waarbij de klachten afnemen en het individu meer controle krijgt over zijn dagelijkse handelen.
Sensorische integratie oefeningen: een overzicht
De oefeningen binnen het ASITT-protocol zijn ontworpen om de sensorische informatieverwerking te stimuleren en te herstellen. Ze zijn gericht op zowel het dempen van overprikkeling als het winnen aan belastbaarheid. Hieronder volgt een overzicht van enkele effectieve oefeningen:
1. Gewenningsoefeningen
Doel: het zenuwstelsel laten wennen aan bepaalde prikkels, zodat deze niet langer belastend zijn.
Voorbeeld oefeningen: - Lichte lichtwisseling: Zet het licht in een kamer geleidelijk aan feller of dimmer en observeer hoe je erop reageert. Dit helpt het lichtgevoel te normaliseren. - Geluidsgewenning: Speel langzaam en geleidelijk geluiden af, zoals muziek of ambiente geluiden, en let op hoe je reageert. Dit helpt het gehoorgevoel te herstellen. - Vestibulaire oefeningen: Draai je langzaam in een stoel of loop in een cirkel om je evenwichtsgevoel te stimuleren.
2. Demptechnieken
Doel: het verminderen van overprikkeling en het herstellen van rust.
Voorbeeld oefeningen: - Ademhalingsoefeningen: Adem diep en langzaam in via de neus, houd de adem voor en adem langzaam uit via de mond. Herhaal dit 5-10 keer. - Warmtebehandeling: Gebruik een warme zak of een warme handdoek op het lichaam om spierspanning te verminderen. - Massage: Gebruik een zachte massage om de spieren te ontspannen en de sensorische input te verlagen.
3. Compensatiestrategieën
Doel: het vermijden of beperken van belastende prikkels.
Voorbeeld oefeningen: - Gebruik van oordopjes of noise-cancelling koptelefoon: Vermijd geluiden die overweldigend zijn. - Verlichting aanpassen: Gebruik LED-lampen met lage intensiteit of warme kleuren. - Ruimte organiseren: Verwijder afleidingen in je leefomgeving, zoals beeldschermen of onrustige geluiden.
4. Proprioceptieve oefeningen
Doel: het herstellen van het lichaamsgevoel en het houdingsgevoel.
Voorbeeld oefeningen: - Balans oefeningen: Staan op één been of gebruik een wankel platform om het evenwichtsgevoel te verbeteren. - Trillingsoefeningen: Gebruik een trillende bank of een trillend handvat om proprioceptieve input te stimuleren. - Tasttraining: Werk met verschillende materialen, zoals ruwe doek, zachte stof of rubber, om het tastgevoel te herstellen.
5. Cognitieve en functionele oefeningen
Doel: het herstellen van mentale functies zoals concentratie, plannen en multitasken.
Voorbeeld oefeningen: - Gedachtennotities: Noteer je gedachten of dagelijkse taken in een agenda of notitieboek om je geheugen en organisatie te stimuleren. - Herhaalde taken: Voer kleine taken zoals het opschonen van een kast of het sorteren van post herhaaldelijk uit om je concentratie en uitvoering te verbeteren. - Multitasktraining: Voer twee eenvoudige taken tegelijk uit, zoals een bezoekje aan de winkel en het maken van een lijstje, om je vermogen tot multitasking te verbeteren.
Het belang van een gestructureerd programma
Een belangrijk aspect van sensorische integratie oefeningen is dat ze gestructureerd worden uitgevoerd. Dit betekent dat het programma moet worden afgestemd op de individuele belastbaarheid en dat er een duurzaamheid in het programma moet zijn. De therapie wordt vaak gecombineerd met een dagboekhouding, waarin de persoon zijn ervaringen noteert. Dit helpt om te zien wat effect heeft en waar de voortgang zich bevindt.
Een typisch programma kan bijvoorbeeld bestaan uit: - 5 oefeningen per dag, verdeeld over de dag. - 20 minuten per oefening, waarbij de intensiteit geleidelijk wordt opgebouwd. - Een week rust per maand, om te voorkomen dat het zenuwstelsel opnieuw overbelast raakt.
Rol van de ergotherapeut in sensorische integratie therapie
Een ergotherapeut met kennis van het ASITT-protocol speelt een belangrijke rol in het herstelproces. Tijdens een intakegesprek en sensorische test wordt bepaald of de persoon in aanmerking komt voor behandeling. Op basis van deze evaluatie wordt een persoonlijk programma opgesteld, waarbij de therapie wordt afgestemd op de behoeften, klachten en doelen van de persoon.
De ergotherapeut leert de persoon ook compensatiestrategieën en demptechnieken, en geeft informatie over hoe het zenuwstelsel functioneert. De therapie is meestal thuisuitvoerbaar, wat het gemakkelijk maakt om het in het dagelijks leven te integreren.
Integratie van sensorische oefeningen in het dagelijks leven
Een van de voordelen van sensorische integratie oefeningen is dat ze makkelijk in het dagelijks leven worden ingevoegd. De oefeningen zijn bedoeld om dagelijks uitgevoerd te worden, zodat het herstelproces duurzaam is. Het is belangrijk dat het programma niet te intensief wordt, maar dat het aan de belastbaarheid van de persoon is afgestemd.
Hier zijn enkele tips voor het integreren van oefeningen in het dagelijks leven: - Kies momenten waarop je rustig bent, zoals 's ochtends of 's avonds. - Combineer oefeningen met dagelijkse taken, zoals het opstellen van je kamer of het maken van thee. - Let op je lichaamssignalen: Als je merkt dat je overprikkeling voelt, stop dan met de oefening en geef jezelf rust.
Resultaten en voortgang
De voortgang bij sensorische integratie therapie kan variëren, afhankelijk van de oorzaak en de ernst van de klachten. In veel gevallen worden verbeteringen zichtbaar binnen een paar weken of maanden. De persoon merkt bijvoorbeeld dat hij minder overprikkeling ervaart, minder duizelig is, beter kan concentreren en meer controle heeft over zijn dagelijkse handelen.
Het is belangrijk om realistisch te zijn over de voortgang. Het herstelproces is langzaam en stapsgewijs, en het vereist geduld en consistente inzet. Het is ook belangrijk om te vieren wat er bereikt wordt, hoe klein het ook is, om het motiverend te houden.
Conclusie
Sensorische integratie oefeningen zijn een waardevolle aanpak voor volwassenen met verstoringen in de zintuiglijke informatieverwerking. Door middel van het ASITT-protocol leren mensen hoe ze belastende prikkels te dempen, overprikkeling te verminderen en opnieuw aan prikkels te wennen. Deze oefeningen helpen hen om meer controle te krijgen over hun dagelijks functioneren, hun concentratie en geheugen te verbeteren, en hun evenwichts- en lichaamsgevoel te herstellen.
De therapie is gebaseerd op wetenschappelijke principes van sensorische informatieverwerking en is effectief bij een breed spectrum van aandoeningen, van hersenletsel tot burn-out en long-COVID. De oefeningen zijn eenvoudig uit te voeren, duurzaam in het dagelijks leven in te passen, en kunnen geleid worden door een ervaren ergotherapeut. Door consistent aan de oefeningen te werken, kan er behoudend herstel worden bereikt, wat het individu weer in staat stelt tot een betere deelname aan het dagelijks leven.