Inleiding
Lezen is een fundamentele vaardigheid die niet alleen essentieel is voor het onderwijs, maar ook voor het leven in het algemeen. Het is een vaardigheid die zich ontwikkelt in verschillende fasen, beginnend bij het ontluikende lezen in groep 1 en eindigend bij vloeiend lezen in hogere groepen en zelfs in het voortgezet onderwijs. Een van de belangrijkste onderdelen in deze ontwikkeling is voorbereidend lezen, ook wel aanvankelijk lezen genoemd. Dit is de fase waarin kinderen leren hoe ze teksten kunnen ontrafelen en woorden kunnen herkennen, met het doel om uiteindelijk teksten te begrijpen.
De voorgaande bronnen geven een duidelijk beeld van de belangrijkste aspecten van voorbereidend lezen. In deze tekst bespreken we de essentiële oefeningen en strategieën die kunnen worden ingezet om kinderen te ondersteunen in het ontwikkelen van deze leesvaardigheid. We zullen het proces van aanvankelijk lezen uitvoerig toelichten, evenals de rol van technisch lezen, fonetisch lezen, woordherkenning en begrijpende leesvaardigheid. Daarnaast bekijken we de invloed van vroege interventie, herhaalde oefening en multimodale aanpakken op het leesproces.
Aanvankelijk Lezen: Het Startpunt van de Leesontwikkeling
Aanvankelijk lezen is de eerste fase in de leesontwikkeling en is essentieel voor het opbouwen van vloeiend en begrijpend lezen. In deze fase leren kinderen de basisprincipes van het lezen, zoals het herkennen van letters, het verbinden van klanken met letters en het samenvoegen van klanken tot woorden. Dit proces wordt vaak gestimuleerd via Montessori-materiaal, zoals schuurpapieren letters, letterdoosjes en voorwerp-woordkoppelingen.
Een belangrijk aspect van aanvankelijk lezen is het analyseren van klanken en het synthetiseren tot woorden. Dit betekent dat het kind eerst een woord in klanken moet splitsen en deze klanken vervolgens moet combineren tot een woord. Deze tweeledige aanpak is cruciaal voor het bouwen van een vaste leesbasis. Het ondersteunt ook de automatisering van het leesproces, wat later leidt tot vloeiend lezen.
Oefeningen bij Aanvankelijk Lezen
De oefeningen bij aanvankelijk lezen zijn gericht op het leren herkennen van letters, het verbeteren van de fonemische bewustzijn en het vastleggen van woorden. Een paar typische oefeningen zijn:
- Voorwerp-woord koppelingen: Bijvoorbeeld het gebruik van een voorwerpdoosje, waarin een voorwerp staat en een woord dat bij dat voorwerp hoort. Het kind leert dan het woord te herkennen aan de hand van het voorwerp.
- Letterdoosjes: Deze doosjes bevatten letterkaarten en helpen het kind bij het herkennen van individuele letters. De kinderen leren de vormen, klanken en het volgordeaspect van de letters.
- Schuurpapieren letters: Deze worden gebruikt om kinderen te leren hoe letters eruitzien en hoe ze zich aanvoelen. Dit helpt bij het visuele en zintuiglijke herkennen van letters.
- Inprentwoorden: In de aanvankelijke leesfase worden ook eenvoudige woorden die makkelijk te lezen zijn, zoals "de", "het", "aan", "dat", enzovoort, ingezet. Deze woorden worden herhaald om ze te inprenten in het geheugen van het kind.
Technisch Lezen: De Basis voor Begrijpende Leesvaardigheid
Technisch lezen is een cruciaal onderdeel van het leesproces. Het betreft de vaardigheid om teksten te ontrafelen, het herkennen van woorden en het vlot lezen. Deze vaardigheden zijn de fundamenten voor begrijpend lezen. Zonder technische vaardigheid is het moeilijk om de inhoud van een tekst te begrijpen, omdat de lezer constant moet stuiten op onbekende woorden of moet denken over de klank- en vormaspecten van het woord.
Het leerproces van technisch lezen is gedeeld in drie fasen:
- Instructie (presentatie, uitleg, voordoen – ‘modeling’): Tijdens deze fase leert het kind hoe het moet lezen. De leerkracht of ouder presenteert het woord of zin, legt het uit en voordoet het.
- Begeleide oefening: Het kind oefent onder begeleiding, waarbij directe feedback wordt gegeven. Dit helpt bij het verbeteren van fouten en het versterken van juiste strategieën.
- Zelfstandig oefenen: In deze fase integreren de kinderen nieuwe kennis met reeds aangeleerde kennis. Ze oefenen op hun eigen tempo, met uitgestelde feedback.
Oefeningen bij Technisch Lezen
Oefeningen voor technisch lezen zijn gericht op het verbeteren van de leesvaardigheid, het verhogen van de leesvlotteid en het vergroten van het woordenschat. Enkele veelgebruikte oefeningen zijn:
- Hardop lezen: Dit is een klassieke methode waarbij het kind teksten hardop leest. Tijdens deze oefening kan de leerkracht of ouder feedback geven op klankherkenning, woordverknoeien of leesvlotteid.
- Herhaald lezen: Studies tonen aan dat herhaald lezen een effectieve strategie is, vooral voor kinderen met leesproblemen. Het helpt bij het verbeteren van vlotteid, begrijpend lezen en woordenschatontwikkeling.
- Multimodale oefeningen: Deze oefeningen gebruiken meerdere zintuigen tegelijk, zoals auditieve, visuele en motorische input. Bijvoorbeeld het schrijven van woorden terwijl men ze uitspreekt of het typen van woorden op een computer. Dit helpt bij het versterken van het klank-woordverband.
Fonemisch Bewustzijn en Woordherkenning
Een fundamentele vaardigheid bij voorbereidend lezen is fonemisch bewustzijn, het vermogen om de individuele klanken in een woord te herkennen. Deze vaardigheid is essentieel voor het leren lezen, omdat het kind anders moeite heeft met het verbinden van letters met klanken.
Oefeningen voor Fonemisch Bewustzijn
- Klankherkenning: Het kind moet leren herkennen welke klanken in een woord zitten. Bijvoorbeeld het woord "huis" bestaat uit de klanken h, u, i en s.
- Klankvervanging: Het kind leert klanken in een woord te vervangen. Bijvoorbeeld het woord "kat" wordt "mat" wanneer de k wordt vervangen door een m.
- Klankverwijdering: Het kind leert klanken in een woord te verwijderen. Bijvoorbeeld het woord "hond" wordt "ond" wanneer de h wordt verwijderd.
Oefeningen voor Woordherkenning
- Inprentwoorden: Het kind leert een aantal eenvoudige woorden die vaak worden herhaald, zodat ze automatisch worden herkend.
- Woordzoekers: Deze oefeningen helpen het kind om woorden te herkennen in een tekst.
- Woordkaarten: Het gebruik van kaarten met woorden helpt bij het herkennen en onthouden van woorden.
Begrijpend Lezen: Het Doel van het Leesproces
Begrijpend lezen is het uiteindelijke doel van het leesproces. Het betreft het vermogen om niet alleen teksten te lezen, maar ook de inhoud te begrijpen en te interpreteren. Dit vereist een vaste technische leesvaardigheid, een breed woordenschat en de mogelijkheid om logische en contextuele verbanden te leggen in een tekst.
Oefeningen voor Begrijpend Lezen
- Vragen stellen over de tekst: Na het lezen van een tekst stelt de leerkracht of ouder vragen over de inhoud, zoals: "Waar ging het over?" of "Wat vond je het meest interessante?"
- Samenvatten: Het kind moet de tekst samenvatten in eigen woorden. Dit helpt bij het begrijpen van de hoofdpunten en het uitdrukken van ideeën.
- Discussies voeren over de tekst: Het kind deelt zijn of haar mening over de tekst en legt uit waarom iets interessant of moeilijk was.
Vroege Interventie: Het Belang van Tijdige Ondersteuning
Een van de belangrijkste conclusies uit de beschikbare bronnen is dat vroege interventie essentieel is bij kinderen die moeite hebben met lezen. Kinderen die vroeg ondersteuning krijgen, hebben een groter succeskans bij het leren lezen en het ontwikkelen van begrijpende leesvaardigheid.
Effecten van Vroege Interventie
- Vermindering van ernstig leesfalen: Vroege interventie kan de omvang van ernstig leesfalen terugbrengen tot 4-6% van de populatie.
- Verbetering van leesvaardigheid: Kinderen die vroeg ondersteuning krijgen, hebben vaak een betere leesvaardigheid dan kinderen die pas later interventie krijgen.
- Verhoging van motivatie: Vroegtijdige ondersteuning verhoogt de motivatie om te leren lezen en versterkt het zelfvertrouwen van het kind.
Herhaald Oefenen en Vloeiend Lezen
Vloeiend lezen is een vaardigheid die langdurig beoefend en onderhouden moet worden. Het is niet genoeg om het lezen slechts te leren, maar het moet ook worden geïntegreerd in het dagelijks leven. Kinderen die vroeg leren lezen, moeten blijven oefenen om de vaardigheid te onderhouden.
Oefeningen voor Vloeiend Lezen
- Lezen van vertrouwde teksten: Het kind leest teksten die het al kent en begrijpt. Dit helpt bij het verbeteren van vlotteid.
- Lezen van moeilijkere teksten: Naarmate het kind vloeiender leert lezen, kan het geleidelijk overgaan naar moeilijker materiaal.
- Lezen in groepen: Samen lezen helpt bij het verbeteren van vlotteid en begrijpende leesvaardigheid.
Multimodale Aanpakken: Een Gecombineerde Benadering
Een multimodale aanpak betreft het combineren van auditieve, visuele en motorische input om het leesproces te versterken. Dit is een effectieve methode om kinderen te ondersteunen in het leren lezen, omdat het het klank-woordverband versterkt en het leesproces visueel en fysiek verankert.
Voorbeelden van Multimodale Oefeningen
- Schrijven en uitspreken: Het kind schrijft een woord terwijl het het uitspreekt. Dit versterkt het klank-woordverband.
- Typen en lezen: Het kind leest een woord en typt het in op een computer. Dit helpt bij het versterken van het visuele en motorische aspect van het leesproces.
- Lezen met beweging: Het kind leest een woord en maakt een beweging die bij het woord past. Dit versterkt het geheugen en de betekenis van het woord.
Conclusie
Voorbereidend lezen is een essentieel onderdeel van de leesontwikkeling. Het ligt aan de basis van vloeiend en begrijpend lezen en vereist een systematische aanpak, een rijk taalomgeving en voldoende oefening. Door middel van technisch lezen, fonemisch bewustzijn, woordherkenning en multimodale oefeningen kunnen kinderen effectief leren lezen en deze vaardigheid onderhouden.
Een vroege interventie en het bieden van doelgerichte oefeningen zijn cruciaal voor kinderen die moeite hebben met lezen. Daarnaast is het belangrijk om het leesproces visueel, auditief en motorisch te versterken, zodat de kinderen het lezen niet alleen begrijpen, maar ook blijven onderhouden.
Bronnen
- Inleiding tot Lezen
- Technisch Lezen in het Primair Onderwijs
- Dickinson, D.K. & Tabors, P.O. (Eds.) Beginning literacy with language: Young children learning at home and school.
- Spear-Swerling, L. (Ed.) Structured literacy interventions. Teaching students with reading difficulties, grades K-6.
- Verhoeven, L., Voeten, M., van Setten, E., & Segers, E. Computer-supported early literacy intervention effects in preschool and kindergarten: A meta-analysis.
- Pritchard, V., Heron-Delaney, M., Malone, S., MacLeod, C. The production effect improves memory in 7- to 10-Year-Old Children.
- Quigley, A. Closing the Reading Gap.
- Rastle, K., Lally, C., Davis, M., & Taylor, J. The dramatic impact of explicit instruction on learning to read in a new writing system.
- Reitsma, P. Printed word learning in beginning readers.
- Roskos, K. & Neuman, S. Best practices in reading.
- Rubie-Davies, C., Hattie, J., & Hamilton, R. Expecting the best for students: Teacher expectations and academic outcomes.
- Scheltinga, F., & Elderenbosch, M. Effectief handelen op ondersteuningsniveau 3: een beknopte onderbouwing.
- Schijf, G.M. Lees- en spellingvaardigheden van brugklassers (academisch proefschrift).
- Sleegers, P.J.C., & Leithwood, K. School development for teacher learning and change.
- Snowling, M. & Melby-Lervåg M. Oral language deficits in familial dyslexia: A meta-analysis and review.
- Aarnoutse, C. & Vernooy K. Goed leren lezen: een must!
- Hacquebord, H., & Lenting-Haan, K. Kunnen we de moeilijkheid van teksten meten?
- Lonigan C.J. Development, assessment, and promotion of preliteracy skills.
- Lyon, R. Learning disabilities. Special Education for Students with Disabilities.
- Lyon, R. Learning disabilities. Special Education for Students with Disabilities.