Inleiding
De Kanjertraining is een interventieprogramma dat gericht is op het bevorderen van sociale vaardigheden, zelfvertrouwen en conflictoplossing bij kinderen en jongeren. Het doel van de training is om een positieve groepsdynamiek in de klas te creëren, maar ook om individuen te ondersteunen die in hun sociale omgeving moeilijkheden ondervinden. De oefeningen zijn ontworpen om kinderen in staat te stellen om verantwoordelijkheid te nemen, vertrouwen te leren opbouwen en te communiceren op een respectvolle manier.
In dit artikel bekijken we een aantal actieve oefeningen die centraal staan in de Kanjertraining. Deze oefeningen zijn zorgvuldig ontworpen om te helpen bij het verbeteren van de sociale interacties binnen een klas of groep. Het accent ligt op het praktische toepassen van vaardigheden, zoals het uitdrukken van gevoelens, het geven van complimenten en het omgaan met conflicten. Daarnaast wordt er aandacht besteed aan de effectiviteit en toepasbaarheid van deze oefeningen, waarbij ook kritische observaties uit diverse bronnen worden meegenomen.
Kernprincipes van de Kanjertraining
De Kanjertraining is grotendeels gecentreerd rond het ontwikkelen van sociale vaardigheden en het bevorderen van een gevoel van vertrouwen en respect tussen leerlingen. De oefeningen zijn niet alleen bedoeld om conflicten te voorkomen, maar ook om de leren van kinderen te versterken in het omgaan met emotionele situaties. Hieronder worden de kernprincipes van de training kort toegelicht, omdat deze de grondslag vormen voor het begrijpen van de oefeningen.
1. Vertrouwen en veiligheid
De Kanjertraining legt een sterk accent op het opbouwen van vertrouwen binnen een groep. Volgens bron [3], is vertrouwen de basis voor rust en een positieve leeromgeving. Door oefeningen waarin kinderen leren om te communiceren op een open en eerlijke manier, wordt de basis gelegd voor een betere groepsdynamiek. Dit is van belang zowel op het niveau van de klas als op het individuele niveau van leerlingen die zich emotioneel niet veilig voelen.
2. Sociale vaardigheden
Een van de hoofddoelen van de Kanjertraining is het versterken van sociale vaardigheden. Deze omvatten het kunnen uiten van gevoelens, het geven en ontvangen van complimenten, het stellen van vragen en het luisteren naar kritiek. In bron [6] worden deze vaardigheden expliciet genoemd als onderdeel van het leerdoel van de training. De oefeningen zijn ontworpen om deze vaardigheden op een praktische manier te oefenen, zoals het stellen van vragen en het durven geven van een mening zonder anderen te kwetsen.
3. Conflictbehandeling
De training biedt ook een toolkit voor het omgaan met conflicten, met name in situaties waarin pestgedrag voorkomt. In bron [1] wordt benadrukt dat de Kanjertraining een rol speelt in het leren van oplossingsstrategieën voor pestgedrag. De oefeningen zijn bedoeld om leerlingen bewust te maken van hun eigen gedrag en die van anderen, en ze te ondersteunen bij het kiezen van wederzijds respectvolle manieren om conflicten aan te kaarten.
4. Zelfvertrouwen en zelfrespect
Een andere kern van de Kanjertraining is het verhogen van het zelfvertrouwen en zelfrespect. In bron [5] wordt benadrukt dat het programma gericht is op kinderen die in hun sociale omgeving moeilijkheden ondervinden. Door oefeningen zoals het stellen van een mening of het uiten van gevoelens, leren kinderen zichzelf beter te kennen en te accepteren. Dit draagt bij aan een positief zelfbeeld, wat essentieel is voor het vermijden van slachtofferschikking of het uitstappen uit pestrolen.
Actieve oefeningen in de Kanjertraining
De Kanjertraining biedt een breed spectrum aan oefeningen die specifiek zijn gericht op het ontwikkelen van sociaal-emotionele vaardigheden. Deze oefeningen zijn zowel preventief als curatief van aard, afhankelijk van de situatie van de klas of individu. Hieronder worden een aantal centrale oefeningen toegelicht, zoals genoemd in de bronnen.
1. Vertrouwensoefeningen
Vertrouwensoefeningen zijn een essentieel onderdeel van de Kanjertraining. In bron [3] wordt genoemd dat het opbouwen van vertrouwen centraal staat in het programma. Deze oefeningen kunnen bijvoorbeeld bestaan uit activiteiten waarin kinderen elkaar leren vertrouwen, zoals het zetten van een voet op een ander of het volgen van een partner zonder te kijken. Deze oefeningen zijn bedoeld om de grenzen van vertrouwen en verantwoordelijkheid in een veilige setting te verkennen. Dit helpt kinderen om vertrouwen te leren opbouwen, zowel met anderen als in zichzelf.
2. Rollenspelen
Rollenspelen vormen een krachtig hulpmiddel om kinderen te ondersteunen bij het leren van conflictoplossing en communicatie. In bron [5] wordt dit benadrukt als onderdeel van de training. Rollenspelen kunnen bijvoorbeeld gericht zijn op het omgaan met pestgedrag, waarin kinderen leren hoe ze zich kunnen verdedigen of hoe ze anderen kunnen ondersteunen. Deze oefeningen worden vaak gecombineerd met morele dilemma's om kinderen te leren nadenken over ethische kwesties. Rollenspelen zorgen bovendien voor een realistische en emotioneel betrokken manier om sociale vaardigheden te oefenen.
3. Rollen en maskers
In de Kanjertraining wordt ook gewerkt met het concept van “rollen” en “maskers”. In bron [4] worden drie typen rollen beschreven: het konijn (gele pet), het aapje (rode pet) en de vlerk (zwarte pet). Deze rollen worden gebruikt om kinderen bewust te maken van hun eigen gedrag en van dat van anderen. Bijvoorbeeld, een kind dat zich vaak terugtrekt en zich zielig gedraagt, kan worden geïdentificeerd als het konijn. Door deze rollen te herkennen, leren kinderen om bewust te kiezen voor verantwoordelijk en respectvol gedrag.
4. Complimenten en positieve communicatie
Het geven en ontvangen van complimenten is een kernoefening in de Kanjertraining. In bron [6] staat expliciet dat het geven en ontvangen van complimenten een van de leerdoelen is. Deze oefeningen zijn bedoeld om kinderen te ondersteunen bij het leren van positieve communicatie en het opbouwen van zelfvertrouwen. Oefeningen kunnen bijvoorbeeld bestaan uit het geven van complimenten in een cirkel of het schrijven van complimentenkaartjes. Hierbij wordt benadrukt dat complimenten authentiek en gericht op het gedrag of de actie moeten zijn, en niet alleen op de persoon.
5. Gevoelskaarten
Gevoelskaarten worden vaak gebruikt in de Kanjertraining om kinderen te ondersteunen bij het herkennen en uiten van hun eigen en de emoties van anderen. In bron [6] wordt het omgaan met gevoelens genoemd als onderdeel van de oefeningen. Deze kaarten kunnen bijvoorbeeld bestaan uit emotie-woorden of emotie-afbeeldingen die kinderen gebruiken om hun gevoelens uit te drukken. Dit helpt bij het verbeteren van het emotionele zelfbesef en de emotionele intelligentie.
6. Kritiek geven en ontvangen
Het geven en ontvangen van kritiek is een essentieel onderdeel van de Kanjertraining. In bron [6] staat dat kinderen leren hoe ze kritiek kunnen geven en ontvangen zonder anderen te kwetsen. Oefeningen kunnen bijvoorbeeld bestaan uit het uiten van een mening over een situatie of het geven van een suggestie op een respectvolle manier. Hierbij wordt benadrukt dat kritiek gericht moet zijn op het gedrag en niet op de persoon.
7. Ja en nee durven zeggen
Het leren van het zeggen van “ja” en “nee” is een belangrijk onderdeel van de Kanjertraining. In bron [6] staat dat kinderen leren hoe ze ja kunnen zeggen als iets prettig is en nee als iets vervelend is. Deze oefeningen zijn bedoeld om kinderen te ondersteunen bij het leren van grenzen stellen en hun eigen wensen en meningen uit te drukken. Oefeningen kunnen bijvoorbeeld bestaan uit het oefenen van het zeggen van nee in een veilige situatie of het stellen van een mening in een groep.
8. Samenwerking en vriendschappen
Het leren van samenwerking en het onderhouden van vriendschappen is een van de doelen van de Kanjertraining. In bron [6] staat expliciet dat kinderen leren hoe ze samenwerken en hoe ze vriendschappen onderhouden. Oefeningen kunnen bijvoorbeeld bestaan uit het maken van een tekenfilm in groepen of het opstellen van een plan voor een project. Hierbij wordt benadrukt dat samenwerking betekent dat iedereen een rol speelt en dat het belangrijk is om anderen te luisteren.
De rol van ouders in de Kanjertraining
Ouders spelen een belangrijke rol in de effectiviteit van de Kanjertraining. In bron [4] en [6] wordt benadrukt dat de training ook tips biedt voor ouders om de oefeningen thuis te ondersteunen. Deze tips zijn bedoeld om ouders te helpen bij het leren van sociale vaardigheden en het ondersteunen van hun kinderen bij het ontwikkelen van een positief zelfbeeld.
1. Het gebruik van kanjertaal
De “Kanjertaal” is een specifiek taalgebruik dat wordt gebruikt in de Kanjertraining om kinderen te ondersteunen bij het uiten van gevoelens en het opbouwen van vertrouwen. In bron [4] staat dat ouders deze taal kunnen leren en thuis gebruiken. Deze taal omvat bijvoorbeeld het zeggen van “Ik voel me…” zinnen of het stellen van open vragen.
2. Rollenspelen thuis
Ouders kunnen ook rollenspelen thuis uitvoeren om hun kinderen te ondersteunen bij het leren van sociale vaardigheden. In bron [6] wordt benadrukt dat rollenspelen een krachtig hulpmiddel zijn om kinderen te ondersteunen bij het leren van conflictoplossing en communicatie. Ouders kunnen bijvoorbeeld met hun kind spelen dat ze in een bepaalde situatie staan en het kind laten oefenen hoe het zich zou gedragen.
3. Het gebruik van complimenten en positieve feedback
Het geven van complimenten en positieve feedback is ook een belangrijk onderdeel van de ondersteuning door ouders. In bron [6] staat dat het geven en ontvangen van complimenten een van de leerdoelen is. Ouders kunnen dit thuis ondersteunen door hun kind regelmatig complimenten te geven en positieve feedback te geven op gedrag of acties.
Kritisch overzicht: is de Kanjertraining effectief?
De Kanjertraining is door verschillende scholen en organisaties geïmplementeerd met het doel van het verbeteren van de sociale dynamiek binnen een klas. De bronnen tonen echter ook een kritisch overzicht van de training, met name qua wetenschappelijke onderbouwing en pedagogische kwaliteit.
1. Wetenschappelijke onderbouwing
In bron [2] en [5] wordt genoemd dat de Kanjertraining door het Nederlands Jeugdinstituut (NJI) en het ministerie van OCW als effectief wordt beschouwd. Echter, in bron [2] benadrukt drs. Hoekstra in zijn boek Soep van keistenen dat de wetenschappelijke onderbouwing van de training beperkt is. Hij stelt dat er onvoldoende empirische studies zijn die de effectiviteit van de training onderbouwen. In plaats daarvan is de training meer een verzameling van ervaringen en praktische toepassingen.
2. Pedagogische kwaliteit
In bron [2] wordt ook kritisch gekeken naar de pedagogische kwaliteit van de Kanjertraining. De auteur stelt dat de training in sommige gevallen te veel gericht is op het veranderen van gedrag in plaats van het begrijpen van de onderliggende emotionele en psychologische factoren. Dit kan leiden tot oppervlakkige veranderingen in gedrag zonder dat de kinderen echt leren hoe ze hun emotionele problemen kunnen verwerken.
3. Toepasbaarheid in christelijke setting
In bron [2] wordt ook een kritisch oog gehouden op de toepasbaarheid van de Kanjertraining in een christelijke schoolsetting. Drs. Hoekstra stelt dat bepaalde aspecten van de training niet in lijn liggen met christelijke waarden, zoals het accent op het veranderen van gedrag in plaats van het versterken van het innerlijk zelfbeeld. Hierbij is de auteur van mening dat de training te veel gericht is op de externe gedragingen van kinderen in plaats van op hun innerlijke ontwikkeling.
4. Aanbeveling door overheid
Hoewel er kritiek is op de wetenschappelijke onderbouwing, is de Kanjertraining officieel aanbevolen door het ministerie van OCW en het NJI. In bron [3] staat dat de methode is opgenomen in de database voor effectieve jeugdinterventies met de hoogste erkenning. Dit suggereert dat, ondanks de kritiek, de training op nationaal niveau als een effectieve interventie wordt beschouwd.
Conclusie
De Kanjertraining biedt een uitgebreide set aan actieve oefeningen die gericht zijn op het verbeteren van sociale vaardigheden, conflictoplossing en zelfvertrouwen bij kinderen. De oefeningen zijn ontworpen om kinderen te ondersteunen bij het leren van vertrouwen, communicatie en grenzen stellen. Deze training wordt zowel preventief als curatief ingezet, afhankelijk van de situatie van de klas of individu.
Echter, de effectiviteit en wetenschappelijke onderbouwing van de training zijn niet voor iedereen duidelijk. Terwijl sommige bronnen benadrukken dat de training effectief is en door overheidsinstanties wordt aanbevolen, zijn er ook kritische stemmen die stellen dat de training te weinig empirische onderbouwing heeft en te veel gericht is op het veranderen van gedrag in plaats van het begrijpen van de emotionele achtergronden.
Hoewel de Kanjertraining dus controversieel kan zijn, blijft het een veelgebruikte interventie binnen het onderwijs. Ouders en leerkrachten die kiezen voor de training moeten zorgvuldig toezien op de manier waarop de oefeningen worden uitgevoerd en of de training in lijn ligt met de waarden en doelen van de school of het gezin.