Anti-Trendelenburg: niet-medicamenteuze strategieën voor het beheersen van orthostatische hypotensie bij ouderen

Duizeligheid bij ouderen is een veelvoorkomend probleem dat verband houdt met orthostatische hypotensie (OH). Deze aandoening, waarbij de bloeddruk significant daalt bij het overgaan van liggend naar staand, kan leiden tot valincidenten en een verminderde levenskwaliteit. Ondanks de prevalentie van OH, blijft het onduidelijk welke niet-medicamenteuze interventies het meest effectief zijn bij het verminderen van duizeligheid en valrisico. In dit artikel bekijken we de aanbevolen strategieën, met een focus op de Anti-Trendelenburg houding en andere leefstijladviezen, op basis van recente richtlijnen en wetenschappelijke onderzoek.

Inleiding

Orthostatische hypotensie is gedefinieerd als een daling van de bloeddruk van ten minste 20 mmHg in de systolische waarde of 10 mmHg in de diastolische waarde binnen drie minuten van het opstaan. Deze toestand is verder gekarakteriseerd door symptomen zoals duizeligheid, licht in de ogen en in ernstige gevallen syncope. Het is een belangrijke risicofactor voor valincidenten, met als gevolg een verhoogd risico op letsel en verlies van functionele onafhankelijkheid.

De aanbevolen interventies richtten zich op het verminderen van symptomen en het verlagen van het valrisico. De Anti-Trendelenburg houding, waarbij het hoofdeinde van het bed verhoogd wordt, is een veelgebruikte niet-medicamenteuze strategie. Tevens wordt aandacht besteed aan het gebruik van therapeutische elastische kousen en buikcompressiebanden, evenals leefstijladviezen zoals voldoende inname van vocht en zout.

Compressie therapie: been- en buikcompressie

Een veelvoorkomende aanbeveling bij het beheersen van orthostatische hypotensie is het gebruik van therapeutische elastische kousen in combinatie met een buikband. Deze interventie is gebaseerd op studies die tonen dat compressie op been- en buikniveau kan leiden tot verbeteringen in de bloeddrukrespons bij het opstaan.

In experimentele condities bleek het gebruik van deze compressie therapie verbeteringen te geven in zowel de bloeddruk als de klachten bij patiënten met OH. Echter, er zijn ook beperkingen. Patiënten kunnen de compressie ongemakkelijk vinden, en het aantrekken van kousen vereist soms hulp. Bovendien is de compliance met deze interventie op de lange termijn vaak matig, met name in de zomermaanden. Daarom is het belangrijk dat de aanbeveling aansluit bij de voorkeuren en wensen van de patiënt. Bij sommige patiënten kan abdominale compressie via een buikband niet verdragen worden vanwege pijnklachten, wat betekent dat individuele aanpassingen noodzakelijk zijn.

Anti-Trendelenburg houding: verhoging van het hoofdeinde

Een andere aanbevolen strategie is het slapen in de Anti-Trendelenburg houding. Dit betekent dat het hoofdeinde van het bed verhoogd wordt met minstens 5 graden, wat overeenkomt met een verhoging van minstens 15 cm. Bij sommige patiënten kan dit verhoogd worden tot 35 cm, wat overeenkomt met een hoek van 10 graden.

Studies tonen aan dat deze aanpassing in het bedresulteert in een kleine verbetering van de diastolische bloeddruk. Wel is er een risico op het ontwikkelen van enkeloedeem. Hoewel er geen klinisch relevant verschil in staande bloeddruk werd gevonden, rapporteerden patiënten wel een verminderde duizeligheid.

Een belangrijk aspect bij de implementatie van deze aanbeveling is het verhogen van het hoofdeinde van het bed. Het is essentieel om te benadrukken dat dit gedaan moet worden door het hoofdeinde op klossen of een andere vorm van verhoging te zetten. Soms wordt verkeerd aangenomen dat het verhogen van het hoofdeinde betekent dat het matras in een knik gezet wordt. Dit is echter niet de bedoeling.

De aanpassing van het bed in de thuissituatie vormt echter de grootste praktische belemmering bij het toepassen van deze aanbeveling. In het geval van een gecombineerd matras met een partner, kan het niet mogelijk zijn om de matrassen los van elkaar te verhogen. Daarnaast kan het gebeuren dat de patiënt tijdens de nacht naar beneden schuift, wat het effect van de verhoging ondermijnt.

Hoewel de aanbeveling is gebaseerd op wetenschappelijke onderzoek, is het belangrijk om rekening te houden met praktische bezwaren en de individuele wensen van de patiënt. Er loopt in Nederland een studie (HEADS-UP trial) naar de praktische implementatie van deze houding bij patiënten met autonome functiestoornissen bij de ziekte van Parkinson. Deze studie kan meer inzicht geven in de haalbaarheid en effectiviteit van de Anti-Trendelenburg houding in de praktijk.

Leefstijladviezen voor het beheersen van OH

Naast fysieke interventies zoals compressie therapie en verhoging van het hoofdeinde van het bed, zijn er ook leefstijladviezen die kunnen bijdragen aan het beheersen van orthostatische hypotensie. Deze adviezen zijn vooral gericht op het verminderen van triggers en het verhogen van de water- en zoutinname.

1. Opleiding over prodromale symptomen

Een belangrijke leefstijladvies is om patiënten te informeren over de prodromale symptomen van OH. Dit betekent dat patiënten geleerd worden om de vroege aanwijzingen van een bloeddrukdaling te herkennen, zoals duizeligheid, misselijkheid of visuele verstoringen. Door deze symptomen herkend en begrepen te worden, kunnen patiënten tijdig handelen door bijvoorbeeld op te gaan zitten of te gaan liggen. Dit kan het risico op vallen verminderen en de klachten beperken.

2. Identificatie van triggers

Bij OH spelen bepaalde triggers een rol in het verergeren van de symptomen. Deze triggers kunnen onder andere intrathoracale drukverhoging, hoesten en mictie zijn. Het is daarom belangrijk dat patiënten zich bewust worden van deze triggers en leren hoe zij deze kunnen vermijden of beheren. Bijvoorbeeld kan mictie in combinatie met een plotselinge overgang van liggend naar staand leiden tot een toename van duizeligheid. Door langzaam op te staan of extra rust te nemen na het plassen, kan dit risico verlaagd worden.

3. Voldoende vochtinname

Een aanbevolen maatregel is het stimuleren van voldoende vochtinname. Het aanbevolen doel is om minstens 2-3 liter vloeistof per dag in te nemen. Deze inname helpt bij het behouden van een voldoende volume van bloed, wat essentieel is voor het behouden van een stabiele bloeddruk. Het is echter belangrijk om rekening te houden met eventuele co-morbide aandoeningen, zoals hart- of nierproblemen, waarbij een hoge vochtinname niet wenselijk is.

4. Voldoende zoutinname

Een verder aanbevolen leefstijladvies is de toename van zoutinname. Het aanbevolen doel is om minstens 10 gram NaCl per dag in te nemen. Dit komt overeen met een 24-uurs urinenatriumuitscheiding van 160 mmol. Bij patiënten waarbij deze dieetmaatregelen onvoldoende effectief zijn, kan overwogen worden om aanvullende behandeling te geven met zoutcapsules van 2 gram drie keer per dag bij de maaltijden.

Het is belangrijk om te benadrukken dat deze aanbeveling niet langer geldt als patiënten lijden aan hartfalen of andere ziekten waarbij een hoge zoutinname contraindicatie is. Daarom is het essentieel om vooraf medische adviezen in te winnen en deze leefstijladviezen af te stemmen op de individuele gezondheidssituatie van de patiënt.

Praktische implementatie en patiëntvoorkeuren

De effectiviteit van niet-medicamenteuze interventies zoals Anti-Trendelenburg houding en compressie therapie hangt sterk af van de praktische implementatie en de voorkeuren van de patiënt. In de praktijk blijkt dat compliance met deze interventies vaak matig is, vooral op de lange termijn. Dit kan verschillende oorzaken hebben, zoals ongemak, moeilijkheden bij het aantrekken van de kousen of het feit dat de patiënt de klachten niet als ernstig ervaart.

Daarom is het belangrijk om de aanbevelingen af te stemmen op de wensen en voorkeuren van de patiënt. Bijvoorbeeld kan een patiënt die niet wil of kan slapen in de Anti-Trendelenburg houding, andere strategieën overwegen, zoals het gebruik van een compressieband of het aanpassen van de vocht- en zoutinname. Het is ook belangrijk om patiënten te informeren over de mogelijke praktische bezwaren, zoals het ontwikkelen van enkeloedeem bij het gebruik van kousen of het feit dat het verhogen van het hoofdeinde van het bed soms niet mogelijk is in een gecombineerd bed.

Conclusie

Orthostatische hypotensie is een veelvoorkomende aandoening bij ouderen die gepaard kan gaan met ernstige klachten en een verhoogd risico op valincidenten. Aanbevolen niet-medicamenteuze interventies om dit risico te verminderen omvatten het gebruik van therapeutische elastische kousen in combinatie met een buikband, het slapen in Anti-Trendelenburg houding en het aanpassen van leefstijladviezen zoals voldoende vocht- en zoutinname.

De Anti-Trendelenburg houding kan leiden tot een verbetering van de diastolische bloeddruk en een verminderde duizeligheid, hoewel er praktische belemmeringen zijn bij de implementatie. Compressie therapie biedt ook een mogelijke oplossing, maar de compliance op de lange termijn is vaak matig.

Leefstijladviezen zoals het herkennen van prodromale symptomen en het vermijden van triggers spelen een essentiële rol in het beheersen van OH. Het is belangrijk dat deze adviezen aansluiten bij de individuele wensen en voorkeuren van de patiënt, omdat dit de acceptatie en naleving van de maatregelen verhoogt.

Hoewel de aanbevelingen op basis van wetenschappelijk onderzoek zijn, is het belangrijk om rekening te houden met de individuele situatie van de patiënt en eventuele co-morbide aandoeningen. Door een geïntegreerde aanpak met zowel fysieke interventies als leefstijladviezen, kan het risico op duizeligheid en vallen worden verlaagd en de levenskwaliteit van de patiënt verbeterd.