De balansproblemen die vaak optreden bij multiple sclerose (MS) vormen een belangrijk uitdaging in het dagelijks functioneren en de kwaliteit van leven van patiënten. Balansoefeningen zijn daarom vaak onderdeel van revalidatieprogramma's, maar de wetenschappelijke onderbouwing van hun effectiviteit blijft beperkt. In dit artikel bekijken we de huidige kennis over balansoefeningen bij MS, op basis van beschikbare studies en richtlijnen. We analyseren welke oefeningen effectief kunnen zijn, welke resultaten worden gerapporteerd, en welke factoren bepalen of een oefenprogramma werkt. Bovendien geven we een overzicht van aanbevolen oefeningen en overwegingen bij het opzetten van een balansprogramma.
Inleiding
Multiple sclerose is een chronische ziekte van het centraal zenuwstelsel die vaak leidt tot verminderde motorische vaardigheden, waaronder balansproblemen en verminderd inspanningsvermogen. Dit heeft directe gevolgen voor het lopen, de stabiliteit, en het vermogen om dagelijkse taken te voltooien. Ondanks de prevalentie van deze symptomen is er geen eenduidig bewijs dat balansoefeningen een betekenisvolle verbetering teweegbrengen in functie of het verminderen van valincidenten bij MS-patiënten. De huidige stand van de wetenschap duidt op een mix van mogelijke voordelen en beperkte effectiviteit, afhankelijk van het type oefening en de individuele omstandigheden van de patiënt.
In dit artikel combineren we klinische bevindingen, therapeutische benaderingen en praktische oefeningen om een geïntegreerde aanpak voor balansverbetering te formuleren.
Balanstraining en functioneel inspanningsvermogen
Een aantal studies heeft onderzocht of balanstraining een positief effect heeft op het functioneel inspanningsvermogen van MS-patiënten. Het overkoepelende resultaat, zoals beschreven in de richtlijnen van de richtlijnendatabase.nl, is dat balanstraining geen klinisch relevant effect lijkt te hebben op dit aspect van functie. Hoewel enkele studies aanwijzen dat er verbeteringen kunnen zijn op individueel niveau, zijn deze effecten niet consistent genoeg om algemeen toepasbaar te zijn.
In de studie van Carling (2017), bijvoorbeeld, toonde een balanstrainingprogramma enige verbetering in de Berg Balance Scale (BBS) en in de MS Walking Scale (MSWS), maar geen significante verbetering in andere functieparameters zoals de 2-minuten-walktest (2MWT) of de Timed Up and Go (TUG). De effectgroottes waren wel groot, wat aangeeft dat balanstraining voor sommige individuen nuttig kan zijn, maar dit blijft uitsluitend op basis van beperkte gegevens.
Een belangrijke overweging is dat het functioneel inspanningsvermogen een complexe maat is die niet alleen afhankelijk is van balans, maar ook van kracht, coördinatie en mentale aandacht. Hieruit volgt dat balanstraining, hoewel nuttig in bepaalde gevallen, vaak beter gecombineerd moet worden met andere interventies zoals krachttraining of ergometertijdens een geïntegreerd revalidatieprogramma.
Balanstraining en verminderen van valincidenten
Een van de belangrijkste doelen van balanstraining is het verminderen van valincidenten. Studies suggereren echter dat het aantal valincidenten niet consistent vermindert door balanstraining bij MS-patiënten. In de studie van Gandolfi (2015) was er een aanzienlijke verbetering in balansparameters zoals de Berg Balance Scale (BBS), maar de verbetering in het aantal gevallen van valincidenten was niet significant. Dit suggereert dat balansverbetering niet automatisch leidt tot een verminderd valrisico.
In Cattaneo (2019) werd een vergelijkbare balanstraining uitgevoerd, maar ook hier was er geen aanzienlijke vermindering van valincidenten. Dit duidt op de moeilijkheid om valincidenten volledig te voorkomen door balanstraining alleen. Andere factoren zoals vermoeidheid, visuele aandacht en spierkracht lijken eveneens een rol te spelen in valmechanismen.
De conclusie is dat balanstraining mogelijk een rol speelt in het verbeteren van balansparameters, maar dat het effect op valincidenten beperkt is. Aanvullende interventies zoals spierkrachttraining, visuele training en mentale focustraining kunnen noodzakelijk zijn om het valrisico aanzienlijk te verminderen.
Balanstraining en de uitkomstmaat "participatie"
De uitkomstmaat "participatie" verwijst naar de mate waarin patiënten in hun dagelijks leven betrokken zijn. In de context van MS kan dit betekenen het vermogen om aan sportactiviteiten deel te nemen, te werken, of sociale activiteiten te volgen. De beschikbare gegevens tonen echter aan dat er geen studies zijn die participatie als uitkomstmaat rapporteren in verband met balanstraining. Dit is een belangrijke lacune in het onderzoek en duidt op de noodzaak voor meer wetenschappelijke aandacht voor hoe balansverbetering daadwerkelijk het dagelijks functioneren en de sociale participatie van MS-patiënten beïnvloedt.
Balanstraining en veiligheid
Een belangrijke overweging bij het opzetten van een balanstrainingprogramma is de veiligheid. De meeste studies tonen aan dat balanstraining veilig is, maar er zijn wel meldingen van bijwerkingen zoals rug- of kniepijn. In de studie van Prosperini (2013), waarin gebruik werd gemaakt van de Nintendo Wii Balance Board, werden vijf bijwerkingen gemeld, waaronder knie- of rugpijn, maar slechts één patiënt moest stoppen met de oefeningen. Dit suggereert dat balanstraining in de meeste gevallen goed verdraagt wordt, maar het is belangrijk om voorzichtig te beginnen en het tempo aan te passen aan de individuele capaciteit van de patiënt.
Concreet voorbeeld van een balanstrainingprogramma
Ondanks de beperkte klinische effectiviteit van balanstraining op functie en valincidenten, kan het toch een waardevolle interventie zijn als onderdeel van een breed revalidatieprogramma. In de studie van Prosperini (2013) werd een 12- weken traject uitgevoerd met de Nintendo Wii Balance Board. De oefeningen richtten zich op het verbeteren van statische balans en het verminderen van valrisico. De groep die aan deze oefeningen meedeed, toonde verbeteringen in balansparameters zoals de Berg Balance Scale en de MSIS-29.
Een vergelijkbare aanpak wordt beschreven in de studie van Tarakci (2013), waarin een 12-weken group exercise programma werd uitgevoerd onder begeleiding van fysiotherapeuten. De resultaten toonden verbeteringen in balans en loopsnelheid, aangeduid door verbeteringen in de Berg Balance Scale en 10-m walk test.
Deze studies suggereren dat balanstraining, vooral wanneer het gericht is op specifieke balansparameters en begeleid wordt door professionals, nuttig kan zijn voor het behouden of verbeteren van balansfunctionaliteit.
Praktische balansoefeningen voor MS-patiënten
In de praktijk worden balansoefeningen vaak op maat gemaakt voor MS-patiënten, afhankelijk van hun huidige functie en vermoeidheidsniveau. Een aantal voorbeelden van oefeningen die vaak worden aangeraden, zijn:
- Halve lig/zit: Steunen op de onderarmen en bewegen van lig- naar zitpositie, met één been gestrekt.
- Plankpositie: Steunen op de onderarmen en tenen, met de lichaam in een rechte lijn.
- Zwaien op één been: Op één been staan en het andere been in verschillende richtingen zwaaien.
- Balance Board oefeningen: Gebruik maken van een wankelplatform of Nintendo Wii Balance Board om balans te trainen.
- Staptesten: Staptesten zoals de 4-step square test (FSST) of de 25-Foot Walking Test (25-FWT) worden gebruikt om balans in het dynamische lopen te verbeteren.
Deze oefeningen worden vaak gecombineerd met krachttraining en mentale focusoefeningen om een geïntegreerde aanpak te realiseren. Het is belangrijk dat de oefeningen worden uitgevoerd op een veilige manier, bijvoorbeeld met steun of onder begeleiding van een fysiotherapeut.
Balanstraining versus andere interventies
Hoewel balanstraining een rol speelt in revalidatie, zijn er ook andere interventies die vaak worden aangeraden voor het verbeteren van balans en functie bij MS-patiënten. Deze omvatten:
- Krachttraining: Om spierkracht te verbeteren, wat een onderliggende oorzaak van balansproblemen kan zijn.
- Pilates: Voor het verbeteren van postuur, coördinatie en balans.
- Hippotherapie: Therapie op een paard, die balans en motorische vaardigheden kan stimuleren.
- Ergometraining: Om inspanningsvermogen te verbeteren, wat indirect kan leiden tot verbeterde balans en functie.
De richtlijnen adviseren om balanstraining in combinatie met deze interventies te gebruiken, om een geïntegreerde aanpak te realiseren. Het is belangrijk om te begrijpen dat balansproblemen bij MS vaak het gevolg zijn van meerdere factoren, waaronder vermoeidheid, spierzwakte en visuele aandacht. Een geïntegreerd programma dat deze aspecten allemaal aanpakt, is daarom meestal effectiever dan balanstraining alleen.
Overwegingen bij het opzetten van een balanstrainingprogramma
Bij het opzetten van een balanstrainingprogramma voor MS-patiënten zijn er een aantal belangrijke overwegingen:
- Start laag en bouw op: Begin met eenvoudige oefeningen en bouw langzaam op naar complexere balansoefeningen.
- Gebruik hulpmiddelen: Gebruik steun of hulpmiddelen zoals balansplanken of steunwanden.
- Bijpassen aan vermoeidheid: MS-patiënten kunnen snel vermoeid raken, dus het is belangrijk om de intensiteit en duur van de oefeningen aan te passen aan het vermoeidheidsniveau.
- Begeleiding: Zorg voor professionele begeleiding, bijvoorbeeld van een fysiotherapeut, om veiligheid en effectiviteit te garanderen.
- Motivatie en consistentie: Stimuleer motivatie en consistentie door het programma interactief te maken, bijvoorbeeld met gamification via technologie zoals de Nintendo Wii Balance Board.
Een balanstrainingprogramma moet niet alleen gericht zijn op het verbeteren van balansparameters, maar ook op het verhogen van het zelfvertrouwen en de mentale focus van de patiënt. Dit kan bijdragen aan een grotere motivatie om het programma volledig door te lopen en de voordeel te behalen.
Conclusie
Balansoefeningen zijn een belangrijk onderdeel van revalidatieprogramma's voor MS-patiënten, maar de huidige wetenschappelijke bewijsstand duidt op beperkte klinische effectiviteit. Balanstraining lijkt geen klinisch relevant effect te hebben op het functioneel inspanningsvermogen of het aantal valincidenten bij MS-patiënten. Er zijn echter aanzetjes dat balanstraining, vooral in combinatie met andere interventies zoals krachttraining en ergometraining, nuttig kan zijn voor het behouden of verbeteren van balansfunctionaliteit.
Het is belangrijk om balanstraining als onderdeel van een geïntegreerd programma te zien, gericht op zowel fysieke als mentale aspecten van balansverbetering. Bij het opzetten van een programma dient rekening te worden gehouden met veiligheid, vermoeidheid en individuele omstandigheden.